اروتیک شادیلی

شادیلی، که در ایران با نام‌های شادلو یا شادیلو شناخته می‌شوند، ایل کردی است که نامش به یک شهر پیوند خورده است: بجنورد، در شمال‌شرقی دورافتادهٔ ایران. آنان بخشی از کردهای کرمانج‌زبان خراسان‌اند. این جامعه بسیار دور از سرزمین اصلی کردها در زاگرس و شرق آناتولی زندگی می‌کند و طی حدود چهار قرن جدایی، زبان و هویت ایلی خود را حفظ کرده است.

این فاصله، ویژگی تعیین‌کنندهٔ داستان آنان است. در دورهٔ صفویان، به‌ویژه شاه عباس یکم در حدود سال 1600، ایل‌های کرد از مرز غربی به شرق کوچانده شدند تا گذرگاه‌های شمال خراسان را در برابر یورش ازبک‌ها و ترکمن‌ها نگهبانی کنند. شادیلوها از جملهٔ آن ایل‌ها بودند که در آنجا ساکن شدند. خاندان رهبرشان به‌عنوان خان‌های موروثی، بجنورد را اداره کرد و برای نسل‌ها این شهر مقر یک فرمانروایی ایلی شد که به شاه وفادار بود و بخش بزرگی از امور خود را خودش اداره می‌کرد. این ترتیب از چند تغییر سلسله جان به در برد و در قرن بیستم پایان یافت، زمانی که دولت پهلوی ایل‌ها را خلع سلاح کرد، عشایر را به اسکان واداشت و به جای خان‌ها مأمورانی منصوب کرد.

زبان آنان کرمانجی است، شکل شمالی زبان کردی و عضوی از شاخهٔ ایرانی خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی. در خراسان این زبان کنار فارسی و زبان‌های ترکی ترکمن‌ها و ترک‌های محلی زندگی می‌کند و از هر دو وام واژه گرفته است. از این رو کرمانجی خراسانی برای کردهای ترکیه یا سوریه آشکارا زبانی متمایز به نظر می‌رسد. دین مرز دوم جدایی از غرب است. بیشتر کرمانجی‌زبانان آنجا سنی‌اند، اما کردهای خراسان شیعهٔ دوازده‌امامی هستند و با اکثریت ایرانی و با شهر زیارتی مشهد، که چند ساعت راه با خودرو به سوی جنوب‌شرق فاصله دارد، در یک آیین مشترک‌اند. مراسم سوگواری محرم و زیارت در کنار نوروز در چرخهٔ سالانه جای خوبی دارند.

کوچ فصلی به مراتع کوهستانی تا حد زیادی جای خود را به روستاهای کشاورزی و زندگی شهری داده، اما تبار و نام ایلی همچنان در زندگی خانوادگی وزن دارند. روشن‌ترین نشانه موسیقی است. ترانه‌های کرمانجی شمال خراسان که با دوتار بلندگردن و شمشال نواخته می‌شوند، تاریخ ایل را زنده نگه می‌دارند. جشن‌ها هنوز رقص‌های حلقه‌ای و لباس‌های رنگارنگ لایه‌لایه را به نمایش می‌گذارند که خانواده‌های کرد را از همسایگان فارس و ترک‌شان متمایز می‌کند.