ازبکستان
UZآسیای مرکزی
این کشور محل زندگی 11 گروه قومی مستند است. این صفحه داده‌های فنوتیپی و جمعیتی آن‌ها را در یک مرجع وزن‌دهی‌شده ترکیب می‌کند: رنگ پوست، ویژگی‌های چهره، بافت مو و ساختار بدن، برگرفته از منابع منتشرشدهٔ سرشماری و تبارشناسی.
ترکیب جمعیتی
وزن‌های ترکیب از خوداظهاری در سرشماری‌ها و پیمایش‌های جمعیتی منتشرشده به دست آمده‌اند. هر ردیف به صفحهٔ اطلس گروه قومی پیوند دارد.
| گروه قومی | وزن |
|---|---|
 ازبک‌ها | ۸۳٫۸٪ |
 تاجیک‌های ازبکستان | ۴٫۸٪ |
 قزاق‌های ازبکستان | ۲٫۵٪ |
 قره‌قالپاق‌ها | ۲٫۲٪ |
 روس‌های ازبکستان | ۲٫۲٪ |
 دیگر اقوام ازبکستان | ۱٫۸٪ |
 قرقیزهای ازبکستان | ۰٫۹٪ |
 ترکمن‌های ازبکستان | ۰٫۶٪ |
 تاتارهای ازبکستان | ۰٫۵٪ |
 کره‌ای‌های ازبکستان | ۰٫۵٪ |
 اوکراینی‌های ازبکستان | ۰٫۲٪ |
نیم‌رخ فنوتیپی
جمعیت ازبکستان عمدتاً ازبک‌ها هستند (حدود 84% بر اساس برآوردهای جمعیتی 2017 تا 2022) با سهم قابل توجهی از تاجیک‌ها (حدود 4.8%، متمرکز در سمرقند و بخارا)، قزاق‌ها (حدود 2.5%)، روس‌ها (حدود 2.2%، که از سال 1989 به‌شدت کاهش یافته‌اند)، قره‌قالپاق‌ها (حدود 2.2%، متمرکز در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان)، قرقیزها (حدود 0.9%)، ترکمن‌ها (حدود 0.6%)، کره‌ای‌ها (حدود 0.5%، کوریو-سارام)، تاتارها (حدود 0.5%) و جوامع اقلیت کوچک‌تر دیگر. ساختار جمعیتی این کشور بازتابی از تثبیت جمعیت‌های آسیای مرکزی پیش از سلطه امپراتوری روسیه در منطقه ماوراءالنهر (ترانسوکسیانا) است که از نظر تاریخی فرهنگ فارسی و آمیختگی فرهنگی ترکی‌فارسی داشته است، همچنین فتح امپراتوری روسیه در قرن نوزدهم و جابه‌جایی‌های جمعیتی پس از آن، کوچاندن اجباری کره‌ای‌ها در سال 1937، کوچاندن اجباری تاتارهای کریمه و ترک‌های مسختی در سال 1944، کوچاندن اجباری آلمانی‌های روس در سال 1941، و بازتوزیع جمعیتی پس از سال 1991 از طریق مهاجرت روس‌ها، اوکراینی‌ها، آلمانی‌ها و یهودیان به سرزمین‌های مادری‌شان.
مطالعات ژنومی گسترده (Yunusbayev et al. 2015) میانگین تبار ازبک‌ها را حدود 50-60% غرب‌اوراسیایی (که منبع اصلی آن جمعیت‌های ایرانی است) و 40-50% شرق‌آسیایی (که منبع اصلی آن جمعیت‌های مغولی-ترکی است) برآورد می‌کنند؛ این امر ازبک‌ها را در میان جمعیت‌های اصلی ترک‌تبار آسیای مرکزی، دارای بیشترین سهم تبار غرب‌اوراسیایی می‌کند. رنگ پوست در کل جمعیت ازبک طیف Fitzpatrick از II تا IV را در بر می‌گیرد که III رایج‌ترین مقدار است؛ کمی روشن‌تر از جمعیت‌های قزاق و قرقیز. موی سر بیشتر صاف تا موج‌دار (Andre Walker 1A-2B) و عمدتاً مشکی تا قهوه‌ای تیره با برخی انواع روشن‌تر است. رنگ چشم عمدتاً قهوه‌ای است، با فراوانی بیشتر از حد معمول برای انواع عسلی، سبز و به‌ندرت آبی. ویژگی‌های صورت ترکیبی از ویژگی‌های آسیای مرکزی با آمیختگی ایرانی-ترکی است (شکل چشم گردتر از قزاق‌ها، پل بینی بلندتر و باریک‌تر، لب‌های پرتر و شکل صورت بیضی). اندام متوسط است؛ میانگین قد مردان بالغ ازبک حدود 172 سانتی‌متر در گروه‌های دهه‌های 2010 و 2020 است. تنوع درون جمعیت متوسط است و گروه‌های اقلیت قومی گوناگون دامنه گسترده‌تری از توزیع ویژگی‌های ظاهری ایجاد می‌کنند.
نمایی توصیفی، نه داوری دربارهٔ افراد
این صفحه مجموعهٔ وزن‌دهی‌شده‌ای از مشاهدات فنوتیپی در میان جمعیت این کشور را نشان می‌دهد که بر ترکیب جمعیتی برگرفته از منابع منتشرشدهٔ سرشماری و تبارشناسی استوار است. فنوتیپ‌ها در هر کشوری بسیار متنوع‌تر از آن چیزی هستند که این مجموعه نشان می‌دهد؛ این یک مرجع توصیفی است، نه داوری قطعی دربارهٔ هیچ فردی.
یادداشت‌های روش‌شناسی
ترکیب جمعیتی بر اساس برآوردهای 2017 کمیته دولتی آمار جمهوری ازبکستان به‌علاوه به‌روزرسانی جزئی سرشماری 2022 محاسبه شده است. ازبکستان از سال 1989 سرشماری جامع انجام نداده است؛ این شکاف روش‌شناختی باعث می‌شود برآوردهای جمعیتی کنونی کمتر از داده‌های سرشماری جامع کشورهای همسایه قابل اتکا باشند. زمینه تبار ژنومی گسترده (Yunusbayev et al. 2015) از تفسیر ویژگی‌های ظاهری پشتیبانی می‌کند. محدودیت‌ها: (1) نبود سرشماری جامع اخیر به این معناست که وزن‌های ترکیب جمعیتی برآورد هستند، نه شمارش مستقیم؛ (2) مرز میان تاجیک و ازبک از نظر اجتماعی و سیاسی حساس است و احتمالاً سهم 4.8 درصدی تاجیک‌ها، جمعیت تاجیک تبار در سمرقند و بخارا را کمتر از واقع نشان می‌دهد، زیرا بسیاری از ساکنان در خانه تاجیکی صحبت می‌کنند اما تحت فشار ازبک‌سازی خود را ازبک معرفی می‌کنند؛ (3) مهاجرت روس‌ها، اوکراینی‌ها و آلمانی‌ها پس از سال 1991 جمعیت را به‌طور قابل توجهی تغییر داده است؛ (4) جامعه تاریخی یهودیان بخارایی از دهه 1990 به دلیل مهاجرت به اسرائیل و ایالات متحده حدود 95% کوچک شده است؛ (5) گروه‌های کوچ‌داده‌شده دوران استالین (تاتارهای کریمه، ترک‌های مسختی و دیگران) از سال 1991 که امکان بازگشت به سرزمین‌های مادری فراهم شده، همچنان به مهاجرت ادامه داده‌اند.
منابع اصلی
- 1.State Committee of the Republic of Uzbekistan on Statistics. Demographic Statistics 2017-2022. Tashkent: Uzbekstat; 2022.
- 2.Yunusbayev B, Metspalu M, Metspalu E, et al. The genetic legacy of the expansion of Turkic-speaking nomads across Eurasia. PLoS Genet. 2015;11(4):e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068
- 3.Khalid A. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. Ithaca: Cornell University Press; 2015.
- 4.Cooper RW. Bukhara: Conservation and Development of an Islamic Heritage City. Architectural Press; 2002.
- 5.Levin Z. Bukharan Jews and the Dynamics of Global Judaism. Bloomington: Indiana University Press; 2015.
کشورهای دیگر این منطقه
مراجع تجمیعی فنوتیپ برای کشورهای همسایه، وزن‌دهی‌شده بر اساس ترکیب جمعیتی.