تاجیکستان
TJآسیای مرکزی
این کشور محل زندگی 8 گروه قومی مستند است. این صفحه داده‌های فنوتیپی و جمعیتی آن‌ها را در یک مرجع وزن‌دهی‌شده ترکیب می‌کند: رنگ پوست، ویژگی‌های چهره، بافت مو و ساختار بدن، برگرفته از منابع منتشرشدهٔ سرشماری و تبارشناسی.
ترکیب جمعیتی
وزن‌های ترکیب از خوداظهاری در سرشماری‌ها و پیمایش‌های جمعیتی منتشرشده به دست آمده‌اند. هر ردیف به صفحهٔ اطلس گروه قومی پیوند دارد.
| گروه قومی | وزن |
|---|---|
 تاجیک‌ها | ۸۴٫۴٪ |
 ازبک‌های تاجیکستان | ۱۲٫۱٪ |
 تاجیک‌های پامیری | ۲٫۲٪ |
 قرقیزهای تاجیکستان | ۰٫۸٪ |
 دیگر اقوام تاجیکستان | ۰٫۸٪ |
 روس‌های تاجیکستان | ۰٫۵٪ |
 تاتارهای تاجیکستان | ۰٫۱٪ |
 یغنابی‌ها | ۰٫۱٪ |
نیم‌رخ فنوتیپی
جمعیت تاجیکستان را تاجیک‌ها تشکیل می‌دهند (حدود 84% بر اساس سرشماری 2020)؛ این تنها کشور آسیای مرکزی پس از شوروی است که اکثریت جمعیتش به زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند، و تنها کشور آسیای مرکزی با اکثریت فارسی‌زبان است (در کنار افغانستان). اقلیت قابل توجه ازبک (حدود 12.1%) بازتاب ترسیم پیچیده مرزها در دوران شوروی در دره فرغانه و توزیع گسترده‌تر قومی فراتر از مرزهاست. زیرگروه تاجیک پامیری (حدود 2.2%) از نظر فرهنگی و زبانی از عموم جمعیت تاجیک متمایز است و این تمایز از طریق زبان‌های پامیری ایرانی شرقی و سنت مذهبی اسماعیلی شیعه شکل گرفته است. اقلیت‌های کوچک‌تر شامل قرقیز، روس (که از سال 1989 به‌شدت کاهش یافته است، به دلیل جنگ داخلی و مهاجرت مستمر)، تاتار، و جامعه یغنابی با سابقه تاریخی متمایز است (تنها بازماندگان زنده زبان سغدی).
تاجیکستان تنها کشور آسیای مرکزی بود که پس از سال 1991 در دوره گذار با یک جنگ داخلی بزرگ روبه‌رو شد (جنگ داخلی تاجیکستان 1992-1997، با تخمین 60,000 تا 100,000 کشته و حدود یک میلیون آواره داخلی یا پناهنده بین‌المللی، و پیامدهای جمعیتی و سیاسی گسترده که تا دوران معاصر ادامه دارد). مطالعات ژنومی گسترده، جمعیت‌های تاجیک را در حدود 70-80% دارای تبار اوراسیای غربی (منبع ایرانی) و 20-30% دارای تبار شرق آسیایی (منبع مغولی-ترکی) قرار می‌دهند و آن‌ها از جمله جمعیت‌های آسیای مرکزی با بیشترین گرایش به تبار اوراسیای غربی‌اند. جمعیت‌های پامیر تبار اوراسیای غربی و ایرانی بالاتری دارند (حدود 85-90%) و از جمله جمعیت‌های آسیای مرکزی با بیشترین تمرکز تبار ایرانی به شمار می‌روند.
رنگ پوست در کل جمعیت از گروه‌های II تا IV مقیاس Fitzpatrick متغیر است و گروه‌های II و III رایج‌ترین مقدار در سطح کشور هستند. این جمعیت از جمله جمعیت‌های روشن‌پوست آسیای مرکزی است و شبیه جمعیت‌های با تبار ایرانی و افغانی است. موی سر اغلب صاف تا موجدار است (Andre Walker 1A-2B) و عمدتاً قهوه‌ای تیره تا سیاه، با برخی گونه‌های روشن‌تر. رنگ چشم عمدتاً قهوه‌ای است، با فراوانی بالاتر از حد معمول چشم‌های عسلی، سبز، آبی و خاکستری، به‌ویژه در جمعیت‌های پامیر که یکی از بالاترین فراوانی‌های رنگ چشم روشن را در میان جمعیت‌های آسیای مرکزی دارند. ویژگی‌های چهره در اکثریت تاجیک از جمعیت‌های با تبار ایرانی پیروی می‌کند و در منطقه GBAO ویژگی‌های ایرانی شرقی مشخصه پامیرها را نشان می‌دهد. ساختار بدنی متوسط است و میانگین قد مردان بالغ تاجیک در گروه‌های دهه 2010 و 2020 حدود 171 سانتی‌متر است. تنوع درون جمعیت بالاست و تمایز میان تاجیک عمومی، تاجیک پامیری، تاجیک-ازبک و تاجیک-روس، تفاوت‌های معناداری در توزیع صفات ظاهری در سراسر کشور ایجاد می‌کند.
نمایی توصیفی، نه داوری دربارهٔ افراد
این صفحه مجموعهٔ وزن‌دهی‌شده‌ای از مشاهدات فنوتیپی در میان جمعیت این کشور را نشان می‌دهد که بر ترکیب جمعیتی برگرفته از منابع منتشرشدهٔ سرشماری و تبارشناسی استوار است. فنوتیپ‌ها در هر کشوری بسیار متنوع‌تر از آن چیزی هستند که این مجموعه نشان می‌دهد؛ این یک مرجع توصیفی است، نه داوری قطعی دربارهٔ هیچ فردی.
یادداشت‌های روش‌شناسی
وزن‌های ترکیب جمعیت از سرشماری 2020 آژانس آمار زیر نظر رئیس‌جمهور جمهوری تاجیکستان به‌دست آمده است که جدیدترین سرشماری جامع تاجیکستان است. زمینه تبار ژنومی گسترده (Yunusbayev et al. 2015) از تفسیر صفات ظاهری پشتیبانی می‌کند. محدودیت‌ها: (1) جنگ داخلی تاجیکستان 1992-1997 اختلال جمعیتی گسترده‌ای ایجاد کرد؛ روس‌ها، تاتارها و سایر اقلیت‌ها به‌صورت دسته‌جمعی مهاجرت کردند و جابه‌جایی داخلی گسترده‌ای در جمعیت تاجیک در امتداد خطوط منطقه‌ای رخ داد (صف‌بندی‌های جنگ داخلی میان گرمی/پامیری در برابر خجند/کولاب، پس از جنگ، اسکان مجدد منطقه‌ای گسترده‌ای را به همراه داشت)؛ (2) جامعه تاجیک پامیری تنش‌های سیاسی-مذهبی مستمری با دولت مرکزی دارد؛ بحران خروغ در سال 2012 و ناآرامی‌های GBAO در سال 2022 پیامدهای جمعیتی و حقوق بشری به همراه داشتند؛ (3) جامعه یغنابی کوچک است اما از نظر تاریخی و زبانی استثنایی است؛ تنها بازماندگان زنده زبان سغدی منبعی حیاتی برای پژوهش‌های زبان‌شناسی ایرانی به شمار می‌روند؛ (4) شتات تاجیک در افغانستان (حدود 10 میلیون نفر) بزرگ‌ترین جمعیت تاجیک در جهان است و در ترکیب جمعیت کشور مبدا لحاظ نشده است؛ (5) زیرگروه‌های مختلف زبان‌های پامیر (شغنی، واخی، یغنابی، برتنگی، روشانی، ساریکلی و اشکاشمی) تمایز زبانی و فرهنگی معناداری در درون دسته کلی تاجیک پامیری حفظ می‌کنند.
منابع اصلی
- 1.Agency on Statistics under the President of the Republic of Tajikistan. 2020 Population and Housing Census of Tajikistan. Dushanbe: Tajstat; 2021.
- 2.Yunusbayev B, Metspalu M, Metspalu E, et al. The genetic legacy of the expansion of Turkic-speaking nomads across Eurasia. PLoS Genet. 2015;11(4):e1005068.
- 3.Roy O. The New Central Asia: Geopolitics and the Birth of Nations. NYU Press; 2007.
- 4.Bliss F. Social and Economic Change in the Pamirs (Gorno-Badakhshan, Tajikistan). London: Routledge; 2005.
- 5.Bashir E. The Yaghnobi Language. In: Schmitt R (ed). Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert; 1989.
کشورهای دیگر این منطقه
مراجع تجمیعی فنوتیپ برای کشورهای همسایه، وزن‌دهی‌شده بر اساس ترکیب جمعیتی.