قزاقستان
KZآسیای مرکزی
این کشور محل زندگی 12 گروه قومی مستند است. این صفحه داده‌های فنوتیپی و جمعیتی آن‌ها را در یک مرجع وزن‌دهی‌شده ترکیب می‌کند: رنگ پوست، ویژگی‌های چهره، بافت مو و ساختار بدن، برگرفته از منابع منتشرشدهٔ سرشماری و تبارشناسی.
ترکیب جمعیتی
وزن‌های ترکیب از خوداظهاری در سرشماری‌ها و پیمایش‌های جمعیتی منتشرشده به دست آمده‌اند. هر ردیف به صفحهٔ اطلس گروه قومی پیوند دارد.
| گروه قومی | وزن |
|---|---|
 قزاق‌ها | ۷۰٫۶٪ |
 روس‌های قزاقستان | ۱۵٫۶٪ |
 دیگر اقوام قزاقستان | ۳٫۵٪ |
 ازبک‌های قزاقستان | ۳٫۳٪ |
 اوکراینی‌های قزاقستان | ۲٫۰٪ |
 اویغورهای قزاقستان | ۱٫۴٪ |
 تاتارهای قزاقستان | ۱٫۱٪ |
 آلمانی‌های قزاقستان | ۰٫۹٪ |
 کره‌ای‌های قزاقستان | ۰٫۵٪ |
 آذربایجانی‌های قزاقستان | ۰٫۵٪ |
 دونگان‌های قزاقستان | ۰٫۳٪ |
 قرقیزهای قزاقستان | ۰٫۳٪ |
نیم‌رخ فنوتیپی
ترکیب جمعیتی قزاقستان ساختار جمعیتی پیچیده‌ای از چند منبع جمعیتی است که از جابه‌جایی‌های جمعیتی دوران امپراتوری روسیه و شوروی در سده‌های نوزدهم و بیستم، کوچ اجباری کره‌ای‌ها در 1937، کوچ اجباری آلمانی‌های روس در 1941، کوچ اجباری چچنی‌ها، اینگوش‌ها، تاتارهای کریمه و ترک‌های مسخیتی در 1944، کمپین زمین‌های بکر در سال‌های 1954-1965 که مهاجرت کشاورزی قابل‌توجهی از روس‌ها، اوکراینی‌ها و بلاروسی‌ها را به دنبال داشت، و همچنین مهاجرت گسترده‌تر مرتبط با توسعه صنعتی شوروی شکل گرفته است. استقلال پس از 1991 با مهاجرت روس‌ها، اوکراینی‌ها، آلمانی‌های روس و دیگران به سرزمین‌های مادری‌شان و نیز برنامه بازگشت اورالمان/قانداس که قزاق‌های قومی را از دیاسپورا بازمی‌گرداند، بازتوزیع جمعیتی گسترده‌ای ایجاد کرده است. این فرایندها سهم قزاق‌ها را از حدود 40% در 1989 به حدود 71% در 2021 تغییر داده‌اند.
سرشماری سال 2021 نشان می‌دهد حدود 71% از جمعیت قزاق، 15.6% روس، 3.3% ازبک، 2.0% اوکراینی، 1.4% اویغور، 1.1% تاتار، 0.9% آلمانی، 0.5% کره‌ای، 0.5% آذربایجانی، 0.3% دونگان، 0.3% قرقیز و 3.5% دیگر (ترک، بلاروسی، لهستانی، چچنی و غیره) هستند. مطالعات ژنومی گسترده (Yunusbayev et al. 2015، Balanovsky et al. 2017) میانگین تبار قزاق را حدود 65-70% شرق آسیایی و 30-35% غرب اوراسیایی برآورد می‌کنند، که آن‌ها را از جمله آمیخته‌ترین جمعیت‌ها در اوراسیای درونی قرار می‌دهد.
رنگ پوست در جمعیت در محدوده Fitzpatrick I-V گسترده است و درجات II-III مقدار غالب در سطح کشور است؛ تنوع چندمنبعی باعث توزیع فنوتیپی گسترده‌تری نسبت به اغلب کشورهای آسیای مرکزی می‌شود. بافت مو عمدتاً صاف تا موج‌دار است و رنگ مو از بلوند (در جمعیت‌های روسی-قزاقستانی و آلمانی-قزاقستانی) تا سیاه (در جمعیت‌های گسترده‌تر قزاق، ازبک و کره‌ای) را دربرمی‌گیرد. رنگ چشم در سطح ملی عمدتاً قهوه‌ای است و فراوانی بالاتری از انواع عسلی، سبز و آبی در جمعیت‌های روسی-قزاقستانی، آلمانی-قزاقستانی، اوکراینی-قزاقستانی و نیز در جمعیت‌های گسترده‌تر قزاق دیده می‌شود (مورد اخیر از طریق مؤلفه آمیختگی غرب اوراسیایی). ویژگی‌های چهره با تمایزات منطقه‌ای و منابع قومی-جمعیتی همسو هستند. اندام متغیر است؛ میانگین قد مردان بالغ قزاق در گروه‌های دهه 2010 و 2020 حدود 175 سانتی‌متر است. واریانس درون جمعیت بالاست.
نمایی توصیفی، نه داوری دربارهٔ افراد
این صفحه مجموعهٔ وزن‌دهی‌شده‌ای از مشاهدات فنوتیپی در میان جمعیت این کشور را نشان می‌دهد که بر ترکیب جمعیتی برگرفته از منابع منتشرشدهٔ سرشماری و تبارشناسی استوار است. فنوتیپ‌ها در هر کشوری بسیار متنوع‌تر از آن چیزی هستند که این مجموعه نشان می‌دهد؛ این یک مرجع توصیفی است، نه داوری قطعی دربارهٔ هیچ فردی.
یادداشت‌های روش‌شناسی
وزن‌های ترکیب جمعیتی از سرشماری ملی قزاقستان در سال 2021 که توسط اداره ملی آمار قزاقستان منتشر شده، به‌دست آمده‌اند؛ این جدیدترین سرشماری جامع کشور است. قزاقستان وابستگی قومی را بر اساس اعلام خود افراد در همه گروه‌های قومی اصلی ثبت می‌کند، از جمله اقلیت‌های قومی پس از دوران شوروی. زمینه ژنومی تبار گسترده (Yunusbayev et al. 2015، Balanovsky et al. 2017) از تفسیر ویژگی‌های ظاهری پشتیبانی می‌کند. محدودیت‌ها عبارت‌اند از: (1) تغییر جمعیتی شدید بین سال‌های 1989 (قزاق‌ها حدود 40%، روس‌ها حدود 37.8%) و 2021 (قزاق‌ها حدود 71%، روس‌ها حدود 15.6%) هم مهاجرت روس‌ها، اوکراینی‌ها و آلمانی‌ها به سرزمین‌های مادری‌شان را منعکس می‌کند، هم برنامه گسترده بازگشت اورالمان/قانداس و افزایش رشد طبیعی جمعیت قزاق را؛ (2) جمعیت روس‌های قزاقستان با مهاجرت به کاهش خود ادامه می‌دهد؛ (3) جمعیت آلمانی‌های قزاقستان از 1989 تاکنون حدود 80% کاهش یافته است، به دلیل مهاجرت Spätaussiedler به آلمان؛ (4) کوریو-سارام‌های قزاقستانی و جوامع مختلف تبعیدشدگان دوران استالین (تاتارهای کریمه، چچنی‌ها، ترک‌های مسخیتی و دیگران) تا حدی در شمارش‌های جداگانه خود ثبت شده‌اند، اما زمینه تاریخی حضور آن‌ها در قزاقستان برای درک ساختار جمعیتی ضروری است؛ (5) زیرگروه‌های قومی قزاق در قزاقستان تفاوت‌های منطقه‌ای دارند (جوز / هورد): جوز اولو (بزرگ)، جوز اورتا (میانه) و جوز کیشی (کوچک) از نظر تاریخی هویت سیاسی-تبارشناختی قزاق را سازمان می‌دادند، هرچند خودشناسی امروزی بر تمایزهای جوز کم‌اهمیت‌تر می‌شمارد.
منابع اصلی
- 1.Bureau of National Statistics of Kazakhstan. National Census of the Republic of Kazakhstan 2021. Astana: BNS; 2022.
- 2.Yunusbayev B, Metspalu M, Metspalu E, et al. The genetic legacy of the expansion of Turkic-speaking nomads across Eurasia. PLoS Genet. 2015;11(4):e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068
- 3.Balanovsky O, Zhabagin M, Agdzhoyan A, et al. Deep phylogenetic analysis of haplogroup G1 provides estimates of SNP and STR mutation rates on the human Y-chromosome. PLoS ONE. 2017;12(2):e0171519.
- 4.Olcott MB. The Kazakhs (2nd ed). Stanford: Hoover Institution Press; 1995.
- 5.Sahadeo J. Russian Colonial Society in Tashkent, 1865-1923. Bloomington: Indiana University Press; 2007 (with broader Russian-Central-Asian context).
کشورهای دیگر این منطقه
مراجع تجمیعی فنوتیپ برای کشورهای همسایه، وزن‌دهی‌شده بر اساس ترکیب جمعیتی.