اروتیک پشتون‌ها

پشتون‌ها مردمی هستند که جهان در گذرگاه خیبر با آنان روبه‌رو می‌شود و سپس دربارهٔ آنان به خطا می‌رود. شمارشان بیش از پنجاه میلیون نفر است، در سرزمینی که نقشه‌های سیاسی آن را نصف کرده‌اند: خط دورند که در سال 1893 به دست یک مقام بریتانیایی کشیده شد، درست از میان سرزمین پشتون‌ها می‌گذرد و حدوداً یک‌سوم جمعیت را در افغانستان و سهم بزرگ‌تر را در پاکستان باقی می‌گذارد. آنان هرگز با این مرز موافقت نکردند و در بسیاری از معناهای عملی هنوز آن را به رسمیت نمی‌شناسند. خانواده‌ها، کنفدراسیون‌های قبیله‌ای، مسیرهای تجاری و الگوهای چرا همچنان از آن سوی مرز ادامه دارند، گویی خط وجود ندارد.

پشتو زبانی ایرانی شرقی است، از خویشاوندان فارسی اما با آن دوسویه‌فهم نیست، و سرشار از صامت‌هاست (انفجاری‌های پس‌کامی و خ حلقی) که در دهان همسایگان اردوزبان و دری‌زبان ناهموار می‌نشیند. سنت ادبی ریشه‌ای ژرف دارد: خوشحال خان ختک در سدهٔ هفدهم شعرهای رزمی سرود که هنوز در مراسم تدفین و عروسی نقل می‌شود، و اشعار عرفانی رحمان بابا در زیارتگاه‌ها خوانده می‌شود. از نظر قبیله‌ای جمعیت گسترده و بخش‌بخش است: درانی و غلزایی دو کنفدراسیون بزرگ‌اند، با کاکرها که در بلوچستان برجسته‌اند و شاخه‌های کوچک‌تر بسیاری که در کوه‌های سلیمان پراکنده‌اند. در نیم‌قرن گذشته دیاسپورایی در خلیج فارس، بریتانیا و آمریکای شمالی شکل گرفته که در آن پشتون‌های آمریکایی جامعه‌ای کوچک اما قابل‌مشاهده در شهرهایی چون شمال ویرجینیا و منطقهٔ Bay Area را تشکیل می‌دهند.

آنچه بیگانگان بیشتر از آن غافل‌اند پشتونوالی است، قانون نانوشته‌ای که شرف، میهمان‌نوازی، پناه، انتقام و جایگاه زنان را تنظیم می‌کند. این قانون کهن‌تر از گرویدن به اسلام است که عمدتاً در سده‌های نخستین میانه صورت گرفت و اکنون در اکثریت قاطع سنی حنفی است، و این دو نظام در سازشی کاربردی کنار هم زندگی می‌کنند که ملاها و ریش‌سفیدان قبیله‌ای پیوسته آن را بازمی‌گشایند. ملمستیا، تعهد به پناه دادن و غذا رساندن به هر میهمانی حتی دشمن، بخشی است که مسافران متوجه آن می‌شوند. ننواتای، حق پناهندگی، بیش از یک بار جوامع پشتون را به کشمکش‌های ژئوپلیتیک کشانده که خودشان انتخابش نکرده بودند. جرگه، مجمعی از ریش‌سفیدان که اختلافات را با اجماع نه رأی‌گیری حل می‌کند، هنوز پرونده‌هایی را فیصله می‌دهد که دادگاه‌های دولتی از عهده‌اش برنمی‌آیند.

قرن بیستم و بیست‌ویکم (تهاجم شوروی، جنگ داخلی، جنبش‌های طالبان که عمدتاً اما نه انحصاراً از صفوف پشتون برخاستند، کارزارهای پهپادی، آوارگی انبوه) تصویری که از این گروه در خارج ارائه می‌شود را یک‌دست کرده است. زندگی درونی آن کمتر یکپارچه و بسیار کهن‌تر از عناوین خبری است.