اروتیک باختری‌ها

باختریان ایرانیانی شرقی بودند که در باختر زندگی می‌کردند، دشتی آبیاری‌شده میان هندوکش و آمو دریا، دست‌کم از هزارهٔ نخست پیش از میلاد تا آن‌که به‌تدریج در جمعیت فارسی‌زبان خراسان اوایل دورهٔ اسلامی جذب شدند. امروز نسل آنان بخشی از تاجیک‌ها و مردمان همسایه در شمال افغانستان، جنوب ازبکستان و تاجیکستان است. آنچه این مردم را کنار هم نگه می‌داشت یک سرزمین و یک زبان بود: رودی که یونانیان آن را اوکسوس نامیدند، پایتخت کهن باکترا (بلخ امروز)، و زبانی که از تقریباً همهٔ امپراتوری‌هایی که ادعای فرمانروایی بر آنان را داشتند، دوام آورد. امپراتوری‌ها بسیار بودند. باختر ایالتی ارزشمند از ایالت‌های پارسیان هخامنشی بود و هرودوت سربازان باختری در سپاه خشایارشا را توصیف می‌کند که کمان‌هایی از نی و نیزه‌های کوتاه داشتند. چون پارس سقوط کرد، بسوس، فرماندار پارسی باختر، خود را شاه خواند و به جنگ ادامه داد. اسکندر بخشی از سخت‌ترین سال‌های خود را صرف فتح این منطقه کرد و در همین راه با روشنک، بانوی نجیب محلی، ازدواج کرد. مستوطنان یونانی ماندند و پادشاهی یونانی‌باختری را بنا کردند. شهر آنان در آی‌خانوم تئاتر، ورزشگاه و سخنان اخلاقی رونویسی‌شده از دلفی داشت. حدود 130 پیش از میلاد یوئه‌چی‌های کوچ‌نشین از شرق رسیدند و سلسلهٔ کوشانی آنان سرانجام باختری را زبان دولت ساخت و آن را با حروف یونانی نوشت. کتیبهٔ رباتک از امپراتور کنیشکا این تغییر را صریحاً اعلام می‌کند. منابع بعدی این ناحیه را تخارستان نامیده‌اند.

ادیان تازه روی ادیان کهن افزوده شدند و جایگزین آنها نشدند. مردم خود رود اوکسوس را می‌پرستیدند و معبدی برای خدای رود در تخت سنگین برپا بود. الههٔ نانا پیروان پایداری داشت و سنت زرتشتی بلخ را به زرتشت پیامبر پیوند می‌دهد. آیین بودایی زیر کوشانیان شکوفا شد و صومعهٔ بزرگ بلخ خاندان برمکیان را پرورد. آنان پس از فتح عرب به اسلام گرویدند و وزیران توانمند خلفای عباسی شدند. نزدیک‌ترین نگاه به زندگی روزمرهٔ باختری از گنجینه‌ای از اسنادی می‌آید که میان قرن چهارم و هشتم میلادی در پادشاهی کوهستانی کوچک روب در شمال افغانستان نوشته شده‌اند. این اسناد شامل سندهای حقوقی، نامه‌ها و قراردادی ازدواج است که در آن یک زن با دو برادر ازدواج می‌کند. نگارش باختری اندکی بعد متوقف شد، هرچند زبان‌های ایرانی شرقی مرتبط، مانند پشتو و منجی، هنوز در منطقه سخن گفته می‌شوند. شتر دوکوهانه هنوز نام باختری را در سراسر جهان حمل می‌کند.