اروتیک فارسی‌وان

این نام برچسبی است که از بیرون داده شده است. در زبان پشتو، فارسیوان تقریباً به معنای فارسی‌زبانان است، و همسایگانی آن را ساختند که به واژه‌ای برای مردم دشت‌های غربی که به زبان آنان سخن می‌گفتند نیاز داشتند. بیشتر آن مردم خود را به شیوه‌ای دیگر معرفی می‌کردند: هراتی، فراهی، یا به سادگی فارسی‌زبان. با این حال این مقوله پابرجاست، زیرا دو ویژگی با هم در آن جمع‌اند. اینان فارسی‌زبان‌اند و شیعه دوازده‌امامی‌اند، در کشوری که فارسی‌زبانان در آن عموماً سنی‌مذهب‌اند. اگر نیمه دوم را برداریم، به سادگی تاجیک شمرده می‌شدند و این واژه اصلاً وجود نمی‌داشت.

سرزمین اصلی در غرب است، بیش از همه ولایت هرات، سپس فراه، سرزمین آبیاری‌شده در کنار رودخانه هری، و جاده‌ای که به مرز ایران در اسلام‌قلعه می‌رسد. جامعه‌های کوچک‌تری در شرق، در قندهار و غزنی و کابل، ساکن‌اند که معمولاً جمعیت‌های قدیمی شهری‌اند، نه مهاجران تازه‌وارد. فارسی آنان به خراسان نزدیک‌تر است تا کابل. هراتی و کسی از مشهد که چند ساعت در غرب آن قرار دارد، اصطلاحات و لحنی مشترک دارند که کابلی آن را کمی بیگانه می‌شنود.

این نزدیکی تنها جغرافیایی نیست. هرات دوره‌های درازی زیر حکومت صفویان بود و آیین شیعه در آنجا ریشه دواند، هم‌زمان با تثبیت آن در ایران. مرزی که فارسی‌وان‌ها را از جمعیت ولایتی به اقلیت بدل کرد، دیرهنگام تعیین شد، پس از آنکه جنگ انگلیس و ایران در سال‌های 1856 تا 1857 هرات را، بر پایه معاهده‌ای که در پاریس امضا شد، در سوی افغانستان نهاد. بیشتر آنچه پس از آن آمد از همین ریشه دارد: جامعه‌ای شیعه و فارسی‌زبان در درون دولتی افغان. در مارس 1979 هرات علیه حکومت کمونیستی قیام کرد و در مقام تلافی بمباران شد و هزاران تن کشته شدند. جنگ‌هایی که پس از آن درگرفت، شمار عظیمی از هراتی‌ها را از مرز به ایران راند، جایی که زبان مشترک زندگی روزمره را آسان‌تر کرد و هیچ‌کس را ایرانی نساخت.

دین در تقویم دیده می‌شود. محرم نقطه ثابت سال است، با مجالس عزا و دسته‌های عزاداری و بازگویی کربلا. نوروز به‌عنوان آغاز بهار گرامی داشته می‌شود و مجموعه زیارتگاه گازرگاه در بیرون هرات در تمام سال زائران بسیاری را به خود می‌کشد. روستاهای هرات همچنین قالب شعری آوازی ویژه خود را دارند، یعنی چهاربیتی، بندهای چهارمصراعی که با دوتار خوانده می‌شود و به همان اندازه که از حفظ خوانده می‌شود، بداهه‌سرایی هم می‌شود. این آخرین جزئیات از آن دست چیزهایی است که هیچ جدول فراداده‌ای هرگز در خود نخواهد داشت: فرهنگی منطقه‌ای با شعر خاص خود، که پیش از آنکه کسی به برچسب جمعیت‌شناختی برای آن نیاز داشته باشد، برقرار بوده است.