اروتیک مهاجرها

مهاجرها تنها جامعهٔ بزرگ پاکستان‌اند که نه با خاک نیاکان، بلکه با یک سفر تعریف می‌شوند. این نام عربی و به معنای مهاجر است و عمداً یادآور هجرت است، یعنی جابه‌جایی پیامبر از مکه به مدینه؛ و نسل نخست هم همین‌گونه می‌فهمید که در سال 1947 از مرز تازه عبور می‌کند. آنان از استان‌های متحده، بیهار، دهلی، حیدرآباد دکن، گجرات و استان‌های مرکزی آمده بودند و بیشترشان در سند از قطار و کشتی پیاده شدند. کراچی، حیدرآباد، سکور و میرپورخاص آنان را در خود جذب کردند و کراچی تقریباً شبانه به شهری مهاجرنشین بدل شد. نوادگان آنان هنوز آنجایند و بیشتر این داستان همان‌جا جریان دارد.

آنچه نوهٔ کارمند راه‌آهن بیهاری را به نوهٔ نواب حیدرآبادی پیوند می‌دهد، زبان اردو است. این زبان هندوآریایی است که در دستور زبان با هندی خویشاوندی نزدیک دارد، اما با خطی برگرفته از خط فارسی نوشته می‌شود و واژگان ادبی‌اش را از فارسی و عربی می‌گیرد. پاکستان آن را زبان ملی کرد و این کار مهاجران را در موقعیتی عجیب قرار داد: آنان گویشوران بومی زبانی بودند که همسایگانشان در مدرسه می‌آموختند، در حالی که سندی، پنجابی و پشتو در جاهای دیگر زبان خانه باقی ماندند. این تسلط، به‌همراه برخورداری زودهنگام از آموزش و اداره در دوران بریتانیا، سهمی بیش از اندازه به نسل نخست در خدمات کشوری، بانکداری و مشاغل تخصصی داد. اسلام تقریباً همگانی است، عمدتاً سنی بر مذهب حنفی، با اقلیت شیعی قابل‌توجهی که مراسم محرم آنان در کراچی وام بزرگی به لکهنو دارد. جماعت‌های تجاری با ریشهٔ گجراتی، یعنی میمن‌ها، خواجه‌ها و بوهره‌ها، اغلب به‌دلیل مهاجرت مهاجر شمرده می‌شوند، حتی جایی که زبان و فرقه‌های خود را حفظ کرده‌اند.

نقطهٔ عطف در سال 1973 رخ داد، زمانی که سند نظام سهمیه‌بندی را برای مشاغل دولتی و کرسی‌های دانشگاهی معرفی کرد و متقاضیان شهری را از روستایی جدا ساخت. مهاجران این سهمیه را سقفی برای خود دیدند و این نارضایتی، جنبش قومی مهاجر را در سال 1984 پدید آورد. این جنبش کراچی را به شهری تک‌حزبی و سپس به میدان نبرد برای بیشتر دو دهه بدل کرد. هویت در همین سال‌ها سخت‌تر شد. پیش از آن، بسیاری از خانواده‌ها خود را به سادگی اردوزبان می‌خواندند.

فرهنگی که مهاجران با خود آوردند، فرهنگ شهرهای بازماندهٔ امپراتوری مغول است. مشاعره، یا گردهمایی شعر، هنوز تالارهای کراچی را پر می‌کند. آیین ادب لکهنو، یعنی تهذیب، در شیوهٔ خطاب به بزرگ‌ترها باقی مانده است. آشپزخانه پایدارترین بایگانی است: بریانی کراچی، نهاری، حلیم و پان پس از شام، سهم مهاجران در خوراک پاکستان است که بقیهٔ کشور آن را پذیرفته‌اند، بی‌آنکه همیشه منبعش ذکر شود. عروسی‌ها پوشاک قدیمی‌تر را دوباره به میان می‌آورند: غرارهٔ گشاد برای عروس و شروانی برای داماد، پوشاکی که حتی در خانواده‌ای که سه نسل است در کراچی زاده شده‌اند، به دهلی و اوده اشاره دارد.