اروتیک غلزایی‌ها

غلزایی‌ها بزرگ‌ترین کنفدراسیون‌های قبیله‌ای پشتون‌اند و در بیشتر سه قرن گذشته، به همان اندازه که با درون خودشان تعریف شده‌اند، با کسی که در کابل بر تخت می‌نشیند نیز تعریف شده‌اند. سرزمینشان ستون خشک کوهپایه‌ای شرق و جنوب‌شرقی افغانستان است: غزنی، زابل، پکتیکا، لوگر و وردک، که از آنجا به شرق و از طریق خط دیورند به پاکستان و به شمال، به دشت‌های آن سوی هندوکش امتداد می‌یابد. آنان به پشتو سخن می‌گویند، زبانی ایرانی شرقی که با فارسی دری، که بیشترشان در بازارها و ادارات نیز به کار می‌برند، قابل فهم متقابل نیست؛ گویش‌های مرکزی آن میان گفتار نرم قندهاری در جنوب‌غرب و صامت‌های سخت‌تر پیشاور قرار دارند. این کنفدراسیون به دو شاخه تورن و برهان تقسیم می‌شود و زیر آن به قبیله‌هایی که در عمل زندگی روزمره را اداره می‌کنند: هوتک، توخی، سلیمان‌خیل، خروتی، اندر، تراکی، ناصر و احمدزی. اقتدار افقی جریان دارد. تصمیم‌ها با جرگه است، مجمعی از مردان بالغ که در آن هیچ کرسی‌ای بر کرسی دیگر برتری ندارد، و تعهدات پشتونوالی، یعنی میهمان‌نوازی، پناهندگی و حل‌وفصل خون‌بها، وزنی دارند که قانون دولتی به ندرت به آن رسیده است.

اوج تاریخی آنان در سال 1709 بود، آنگاه که میرویس هوتک از قندهار، حاکم صفوی را بیرون راند؛ پسرش محمود در 1722 اصفهان را گرفت و به حکومت صفویان در آنجا پایان داد. دولت هوتکی دوام نیاورد. در 1747 تاج به درانیان رقیب رسید که تا 1973 آن را در دست داشتند، و محرومیت غلزایی‌ها از آن تاج، رشته درازی شد که در سیاست افغانستان جریان دارد. عبدالرحمن خان در اواخر دهه 1880 یک قیام غلزایی را سرکوب کرد و هزاران خانواده را به شمال تبعید نمود، و به همین دلیل امروز روستاهای پشتون در میان روستاهای ازبک و تاجیک آن سوی کوه‌ها قرار دارند. هنگامی که جناح خلق در 1978 به رهبری نورمحمد تراکی و حفیظ‌الله امین، که هر دو غلزایی بودند، قدرت را به دست گرفت، برای نخستین بار پس از دو قرن مردان در رأس امور، درانی نبودند، و نام‌های غلزایی از آن زمان در مرکز هر تحول سیاسی باقی مانده است. اقلیت بزرگی همچنان شبان‌اند: کوچی‌ها، که بسیاری‌شان سلیمان‌خیل و خروتی‌اند، هنوز گله‌های خود را میان دشت‌های زمستانی و مرتفعات تابستانی جابه‌جا می‌کنند، و تا زمانی که مرز سخت شد، کاروان‌های پوئیندا هر سال کالا را تا عمق هند می‌بردند و بازمی‌گرداندند.