اروتیک دیلمیان

دیلمیان مردمی ایرانی از اهالی مرتفعات بودند که در دیلم، سرزمین کوهستانی البرز غربی و بالای ساحل جنوب‌غربی دریای خزر ایران زندگی می‌کردند. آنان از اواخر دوران باستان تا قرن یازدهم شکوفا بودند و سپس به تدریج در جمعیت گیلان و مناطق کوهستانی اطراف آن ادغام شدند. ویژگی‌ای که آنان را به عنوان قومی متمایز نشان می‌داد، سرزمینی بود که در اختیار داشتند و شیوه جنگیدنشان. دیلم جنگلی، مرطوب و دشوارگذر بود و مردانش این سرسختی را به پیشه‌ای تبدیل کردند. شاهان ساسانی آنان را به عنوان پیاده‌نظام استخدام می‌کردند، وقایع‌نگاران بیزانسی خدمت آنان در ارتش ایرانی را ثبت کرده‌اند، و فرمانروایان بعدی در سراسر جهان اسلام شمار زیادی از آنان را به کار گرفتند. یک سرباز دیلمی به آسانی شناخته می‌شد: پیاده، پشت سپری بلند، با نیزه‌های کوتاه دوشاخه و تبری جنگی.

هنگامی که سپاهیان عرب در قرن هفتم فلات ایران را گرفتند، دیلم مقاومت کرد. مردم آن بیش از دو قرن لشکرکشی‌های خلفا را دفع کردند و آیین‌های کهن خود را، از جمله زرتشتی‌گری در کنار آداب محلی، حفظ کردند. اسلام نه از راه فتح، بلکه از طریق پناهندگان به آنان رسید. فرزندان پیامبر که از آزار عباسیان می‌گریختند، در ارتفاعات دریای خزر پناه گرفتند. سپس مبلغان زیدی شیعه آمدند، که مهم‌تر از همه حسن اطروش در آغاز قرن دهم بود، و شمار زیادی از دیلمیان و همسایگانشان، گیلیان، را به اسلام گرویدند. تشیع در شکل‌های گوناگونش بخشی از شخصیت منطقه شد: الموت، دژی که حسن صباح در 1090 تصرف کرد و آن را مرکز اسماعیلیان نزاری ساخت، در سرزمین دیلمیان قرار داشت.

اوج کار آنان در قرن دهم رخ داد، در دورانی که مورخان آن را میان‌دوره ایرانی می‌نامند. فرماندهان دیلمی دولت‌هایی در سراسر ایران بنا کردند: مسافریان در آذربایجان، کاکوییان در اطراف اصفهان، و مهم‌تر از همه آل بویه. سه پسر مردی دیلمی به نام بویه از راه خدمت مزدوری به قدرت رسیدند. در سال 945 یکی از آنان، احمد، به بغداد وارد شد و خلیفه عباسی را به مقام تشریفاتی تقلیل داد. آل بویه حدود یک قرن عراق و بخش بزرگی از ایران را در اختیار داشتند. آنان عنوان سنتی شاهنشاه فارسی را زنده کردند و از آیین‌های عمومی شیعی در بغداد، از جمله عزاداری عاشورا برای حسین، حمایت کردند. سپاهیان آنان پیاده‌نظام دیلمی را با سواره‌نظام ترک همراه می‌کردند، شراکتی ناپایدار که غالباً به دشمنی آشکار می‌انجامید.

سلجوقیان ترک در سال 1055 وارد بغداد شدند و آخرین دولت آل بویه ظرف یک دهه سقوط کرد. پس از آن دیلمیان به تدریج از منابع به عنوان قومی متمایز ناپدید می‌شوند. زبان آنان که جغرافی‌دانان قرون وسطی آن را از فارسی جدا می‌دانستند، به عنوان زبانی مستقل باقی نماند، هرچند زبان‌های کاسپینی که هنوز در گیلان و مازندران رایج‌اند به همان شاخه ایرانی شمال‌غربی تعلق دارند. آنچه باقی مانده، منطقه دیلمان در ارتفاعات گیلان، نام خانوادگی دیلمی، و یاد مردمی کوهستانی است که خلفای بغداد به مدت یک قرن در برابر آنان پاسخگو بودند.