اروتیک بیتنی

بتانی بیشتر یک خط نسبی است تا یک قبیله. در نسب‌نامه‌ای که پشتون‌ها برای دسته‌بندی خود به کار می‌برند، چهار شاخه بزرگ از نیای بنیان‌گذار قیس عبدالرشید نسب می‌برند و بت، که با نام شیخ بت یا بت نیکا یاد می‌شود، سرشاخه این یکی است. سه شاخه دیگر سربانی، غرغشتی و کارلانی‌اند. عضویت بر پایه نسب ادعاشده استوار است نه بر قلمرو یا گویش، و این نسب بعضی از بزرگ‌ترین قبیله‌های پشتون را در بر می‌گیرد: غلجی در شرق و جنوب افغانستان، لودی و سور، نیازی، مروت و خوشه گسترده‌تر لوهانی، و قبیله کوچک بهتانی به معنای خاص، که تپه‌های میان تانک و مرز وزیرستان در پاکستان را در اختیار دارد.

سنت، غلجی و لودی را از راه دختر بت، بی‌بی ماتو، و ازدواج او با شاه حسین، شاهزاده‌ای از غور، به این نسب می‌رساند. تاریخ‌نگاران معمولاً این داستان را خاطره‌ای از خلج می‌خوانند، قومی کهن‌تر در منطقه غزنی که اغلب ترک‌تبار توصیف شده و چند قرن پیش در جامعه پشتون جذب شده است. در هر دو حالت، این نسب کارکردی واقعی دارد. به مرد می‌گوید که کدام خویشاوند را می‌تواند پسرعمو خطاب کند، و این در جامعه‌ای که با پشتونوالی اداره می‌شود اهمیت دارد؛ پشتونوالی آیین‌نامه‌ای از شرافت، میهمان‌نوازی، پناه و انتقام است که در کنار اسلام سنی بر مذهب حنفی عمل می‌کند.

سابقه تاریخی آن‌ها بسیار بزرگ‌تر از اندازه‌شان است. سلسله لودی از 1451 تا 1526 بر دهلی فرمان راند. شیرشاه سوری در 1540 امپراتور مغول همایون را از هند بیرون راند و جاده بزرگ گرند ترانک را بازسازی کرد. در 1709 هوتک‌های غلجی به رهبری میرویس در قندهار حکومت صفوی را از میان برداشتند، و در 1722 پسرش محمود اصفهان را گرفت. سپس پادشاهان درانی غلجی‌ها را از قدرت دور کردند، و رقابت میان این دو کنفدراسیون از آن زمان تاکنون سیاست افغانستان را شکل داده است. رهبران کمونیست تراکی، امین و نجیب‌الله غلجی بودند، همچنین بنیان‌گذار طالبان ملا عمر و رئیس‌جمهور اشرف غنی. عمران خان، نخست‌وزیر پیشین پاکستان، نیازی است.

پشتو، زبانی ایرانی شرقی، زبان مادری بیشتر این گروه است، از سرزمین غلجی‌ها در اطراف غزنی و پکتیکا تا لکی مروت، جایی که مروت‌ها گویش ویژه خود را نگه داشته‌اند. بسیاری از نیازی‌های اطراف میانوالی در پنجاب امروزه سرائیکی یا پنجابی حرف می‌زنند، و بازماندگان مهاجران لودی و سور در هند نسل‌ها است که هندوستانی حرف می‌زنند، در حالی که نام پتان را نگه داشته‌اند. بخش بزرگی از کوچ‌نشینان کوچی افغانستان غلجی‌اند، و قبیله‌هایی مانند سلیمان‌خیل، خاروتی، ناصر و لوهانی همان پوندَه‌ها بودند، بازرگانان کاروانی که زمستان را در دشت‌های رود سند می‌گذراندند و تابستان را در ارتفاعات افغانستان. این چرخه تا زمانی که مرزهای سفت‌شده به آن پایان دادند ادامه داشت. دعای کوتاه پشتویی که به بت نیکا نسبت داده می‌شود اغلب کهن‌ترین شعر این زبان شمرده می‌شود، هرچند بیشتر پژوهشگران به نسخه‌ای که آن را حفظ کرده، یعنی پاتا خزانه، تردید دارند.