اروتیک زناته

زناته کنفدراسیونی از قبایل بربر بودند که از فتح عرب تا قرن شانزدهم بر مغرب مرکزی و غربی تسلط داشتند و نسل‌هایشان امروز به‌عنوان عربی‌زبان در سراسر مراکش و الجزایر و به‌عنوان جوامع بربرزبان از ریف تا صحرا زندگی می‌کنند. ابن خلدون که در دربارهای ایشان خدمت کرد و برادرش تاریخ تلمسانِ زناتی را نوشت، آنان را یکی از سه خاندان بزرگ بربر در کنار صنهاجه و مصموده به شمار آورد. آنچه ایشان را متمایز می‌کرد اسب بود. مصموده کوه‌های اطلس را کشت می‌کردند و صنهاجه با شتر در عمق صحرا کار می‌کردند؛ زناته چادرنشینان دامدار دشت‌ها و فلات‌های مرتفع بودند که با زین و رکاب‌های کوتاه و نیزه‌های سبک از روی اسب می‌جنگیدند. این شهرت از دریا گذشت. واژه اسپانیایی خینته به معنای سوارکار از نام ایشان آمده است و شیوه سوارکاری به سبک خینته پیش از آنکه کاستیل آن را قرض بگیرد از آنِ ایشان بود.

ایشان از شرق آغاز کردند، میان کوه‌های اوراس و طرابلس، جایی که جراوه که از زناته به شمار می‌آمدند، دهیا کاهنه را پروراندند که در پایان سده هفتم میلادی آخرین مقاومت جدی در برابر لشکرهای اموی را رهبری کرد. پس از ورود به اسلام، بسیاری از زناته صورت‌های خوارجی آن یعنی صفری و اباضی را برگزیدند که برابری میان مؤمنان و بی‌امتیازی برای خون عرب را وعده می‌داد. ایشان شورش بربرها در سال 740 را رهبری کردند و دولت‌های تجاری نخستین را در سجلماسه و تلمسان بنیان نهادند. در سده‌های دهم و یازدهم، این کنفدراسیون به‌سوی غرب رانده شد، میان فاطمیان، هم‌پیمانان صنهاجی‌شان و کوچ‌های بدوی عرب که پی‌درپی آمدند، فشرده شد، و قدرت زناته در مراکش و غرب الجزایر به اوج رسید. مرینیان در سال 1248 فاس را گرفتند و مدرسه‌هایی ساختند که هنوز شهر کهنه‌اش را مشخص می‌کنند؛ زیانیان تلمسان را برای سه قرن پایتخت بازرگانان و دانشمندان کردند؛ وطاسیان تا آن‌که شرفای سعدی در سال 1554 ایشان را از مراکش بیرون راندند، آن سرزمین را در اختیار داشتند؛ و سواره‌نظام زناته، داوطلبان ایمان، از غرناطه نصری، آخرین دولت مسلمان اسپانیا، پشتیبانی کردند.

نامی از ملتی به نام ایشان باقی نمانده، اما بسیاری از میراثشان در تکه‌هایی پراکنده بر جای مانده است. زبان‌شناسان شاخه‌ای کامل از بربری شمالی را «زناتی» می‌نامند، زبانی که امروز ریفی‌ها، شاوی‌های اوراس، میزابی‌های اباضی دره میزاب، و جوامع واحه‌ای فیگیگ، ورگلا، گوراره، جربه و ماتماتا به آن سخن می‌گویند. در گوراره، این زبان به سادگی تازناتیت نامیده می‌شود، یعنی گفتار زناته. قبیله‌های دشتی که به عربی روی آوردند، نسب‌نامه‌های خود را بیش از واژگان‌شان نگه داشتند، و داوری ابن خلدون مبنی بر آنکه زناته پرشمارترین و هراس‌انگیزترین بربرهای زمانه‌اش بودند، هنوز نحوه خوانش مغرب میانه را شکل می‌دهد.