اروتیک قشقایی‌ها

قشقایی‌ها اتحادیه‌ای از شبانان کوچ‌روِ ترک‌زبان‌اند که آهنگ سالانهٔ زندگی‌شان قرن‌ها نه بر یک مکان، بلکه بر دو سفر استوار بوده است. مراتع تابستانی‌شان در زاگرس بلند، بالای سمیرم، قرار دارد و قشلاق‌هایشان در دشت‌های گرم‌تر به سوی خلیج فارس است. جابه‌جایی میان این دو، یعنی کوچ، ستون فقرات هویت قشقایی است، حتی امروز که بسیاری از خانواده‌ها در شهرهای اطراف شیراز ساکن شده‌اند و تنها بخشی اندک هنوز همراه گله‌ها جابه‌جا می‌شوند. این کنفدراسیون یک طایفهٔ واحد نیست، بلکه مجمعی از چند طایفه است: عمله، دره‌شوری، کشکولی، شش‌بلوکی، فارسی‌مدان و قره‌چاهی، که هرکدام رهبری و حقوق مرتع خود را دارند و از نظر تاریخی زیر نظر ایلخانی گرد هم آمده بودند.

زبان آنان، قشقایی، به‌روشنی در شاخهٔ اوغوز زبان‌های ترکی جای دارد؛ به آذربایجانی نزدیک‌تر است تا به ترکمنیِ شرق، و کاملاً متفاوت از فارسی‌ای است که در اطرافشان رایج است. بیشتر قشقایی‌ها از نظر کاربردی دوزبانه‌اند و به فارسی نیز سخن می‌گویند، و این زبان طی نسل‌ها تماس نزدیک واژگان فارسی بسیاری را جذب کرده، اما استخوان‌بندی دستوری‌اش ترکی باقی مانده است. این زبان عمدتاً شفاهی است؛ سواد، هرجا وجود دارد، به فارسی است. این گروه، مانند اکثریت ایرانیان، مسلمان شیعه است، هرچند عمل دینی در اردوها معمولاً کمتر به تشریفات روحانیت و بیشتر به آیین‌های فصلی و سنت‌های تباری گرایش دارد.

از نظر سیاسی، قشقایی‌ها خاطره‌ای طولانی از اصطکاک با دولت مرکزی دارند. کارزارهای اسکان اجباری رضاشاه در دههٔ 1930 مسیرهای کوچ را با فرمان از هم گسست، و کنفدراسیون تنها پس از کناره‌گیری او دوباره قد علم کرد. آنان در دوران ملی‌شدن نفت جانب مصدق را گرفتند، و ترتیبات پس از 1953 با رهبرانشان نامهربان بود؛ ساختار ایلخانی عملاً برچیده شد و چند چهرهٔ برجسته دهه‌ها در تبعید ماندند. انقلاب 1979 هم نظم کهن را بازنگرداند. آنچه امروز باقی است بیش از آنکه سیاسی باشد فرهنگی است: کنفدراسیونی به نام، و شبکه‌ای از خانواده‌ها در عمل.

قشقایی‌ها در خارج بیشتر به بافندگی‌شان شناخته می‌شوند. گبه و گلیم آنان به‌طرز غیرمعمولی به قواعد رسمی ترنج و حاشیه در قالی‌های شهری بی‌اعتناست؛ نقش‌ها آزادتر و تصویری‌ترند و از حافظه بافته می‌شوند، نه از روی نقشه. زندگی در اردو بر محور چادر سیاه از موی بز، یعنی سیاه‌چادر، می‌گردد و نیز بر تقسیم کار سخت‌گیرانه‌ای که در آن زنان کار پشم را از چیدن پشم تا قالیِ تمام‌شده بر عهده دارند. این یکی از معدود اقتصادهای شبانیِ باقی‌مانده در ایران است که در آن بافته نه سوغات، بلکه شیئی کاربردی است.