اروتیک آذربایجانی‌ها

آذربایجانی‌ها مردمی ترک‌زبان‌اند که در یک مرز سیاسی سخت تقسیم شده‌اند: حدود ده میلیون نفر در جمهوری آذربایجان، و شمار بسیار بیشتر، شاید دو برابر آن، در استان‌های شمال غربی ایران. مرز در آغاز سده نوزدهم میلادی پس از آن ترسیم شد که روسیه و ایران قاجاری بر سر قفقاز جنوبی جنگیدند، و معاهده‌های گلستان (1813) و ترکمنچای (1828) سرزمین آذری را به دو نیم تقسیم کردند. این تقسیم هنوز شیوه اندیشیدن آذربایجانی‌ها به خودشان را شکل می‌دهد. نیمه شمالی بیشتر سده بیستم را درون اتحاد جماهیر شوروی گذراند و در 1991 به عنوان دولتی سکولار و غنی از نفت، پس از شوروی، با خط لاتین سر برآورد؛ نیمه جنوبی در ایران ماند، جایی که آذری‌ها بزرگ‌ترین اقلیت‌اند، زبانشان را با خط عربی می‌نویسند و بخش عمده‌ای از دستگاه حکومتی ایران را تأمین کرده‌اند، از جمله رهبر عالی خامنه‌ای.

زبان این مردم ترکی اوغوزی است، آن‌قدر به ترکی آناتولی نزدیک که باکو و استانبول با کمی صبر یکدیگر را می‌فهمند، و در جنوب سرشار از واژگان فارسی و در شمال آکنده از وام‌واژه‌های روسی است. این زبان میان همسایگانی قرار دارد که با آن خویشاوند نیستند (ارمنی در غرب، گرجی در شمال غرب، و زبان‌های ایرانی در جنوب)، و همین باعث شده هویت آذری به‌طور غیرمعمولی نسبت به اینکه چه کسی بخشی از این خانواده است و چه کسی نیست، خودآگاه باشد. بیشتر آذربایجانی‌ها شیعه دوازده امامی‌اند، میراثی از دودمان صفوی (که خود را سلسله‌ای ترک‌زبان از اردبیل بنا نهاد و در سده شانزدهم تشیع را بر ایران تحمیل کرد)، اما دین در جمهوری پس از هفتاد سال الحاد شوروی سبک‌تر به آن نگریسته می‌شود: مساجد در عاشورا پر و در بقیه سال خلوت‌اند. در آذربایجان ایران، پای‌بندی به دین به هنجار اطراف ایرانی نزدیک‌تر است.

نام زیرگروه‌ها، یعنی شاهسون، قره‌پاپاق، افشار، قاجار و تره‌که، فهرستی از کنفدراسیون‌ها و تبارهای ایلی از دورانی است که شرق قفقاز و شمال غرب ایران پاره‌پاره‌ای از حکومت‌های شبانی بودند که زیر فشار متغیر صفویان، عثمانی‌ها و روس‌ها قرار داشتند. چند تن از این نام‌ها سلسله‌های حاکم پدید آوردند؛ قاجارها از 1789 تا 1925 بر ایران فرمان راندند. اما یراز از نوع دیگری از مقوله‌هاست: آذربایجانی‌هایی که خانواده‌هایشان در جریان فروپاشی متأخر شوروی از ارمنستان رانده شدند و این آوارگی را نشانه تعیین‌کننده خود می‌دانند. مُقام، موسیقی آوازی مدال بداهه‌پردازانه که یونسکو به رسمیت شناخته، صورت فرهنگی‌ای است که آذربایجانی‌ها هنگام پرسش از آنچه جامعه‌شان را در آن سوی مرز به هم پیوند می‌دهد، نخست به آن اشاره می‌کنند.