اروتیک محمدزی

محمدزایی‌ها بیش از آنکه یک قوم باشند، تباری‌اند که به دولت بدل شد. آنان تیره‌ای از بارکزایی‌اند، یکی از قبایل پشتون درانی در جنوب افغانستان، و نزدیک به یک قرن و نیم تقریباً هر مردی که از کابل حکومت کرد از میان آنان بود. امیران، پادشاهان، نخست‌وزیران و رئیس‌جمهوری که به سلطنت پایان داد همه از یک خاندان گسترده برخاستند، و در کاربرد افغانی این نام هنوز به‌منزلهٔ نامی اختصاری برای دستگاه سلطنتی کهن به کار می‌رود.

خیزش آنان با یک قتل آغاز شد. پاینده‌خان، رئیس بارکزایی‌ها، حدود سال 1800 به دستور زمان‌شاه، پادشاه سدوزایی، اعدام شد و پسر ارشدش فتح‌خان، شاه‌ساز دو دههٔ بعد، در سال 1818 کور و کشته شد. برادران بازمانده، حدود بیست تن، در واکنش امپراتوری درانی را از هم دریدند و میان خود تقسیم کردند: گروهی قندهار را در دست گرفتند، گروهی دیگر پیشاور را تا زمانی که سیک‌ها آن را گرفتند در اختیار داشتند، و دوست‌محمدخان در سال 1826 کابل را تصرف کرد. نوادگانش تخت را در طول دو تهاجم بریتانیا، تمرکزگرایی آهنین عبدالرحمن‌خان و سلطنت امان‌الله‌خان حفظ کردند؛ امان‌الله‌خان در سال 1919 استقلال کامل را به دست آورد و در سال 1929 بر سر اصلاحاتی که بیش از حد شتاب‌زده پیش برده شد تاج را از دست داد. شاخه‌ای از عموزادگان، یعنی مصاحبان، از نسل سلطان‌محمدخان برادر دوست‌محمدخان، چند ماه بعد دودمان را دوباره به قدرت رساندند. از این شاخه نادرشاه، ظاهرشاه که چهل سال سلطنت کرد، و داوودخان برخاستند؛ داوودخان در سال 1973 پسرعموی خود را برکنار کرد و در کودتای کمونیستی 1978 همراه با بسیاری از اعضای خانواده‌اش کشته شد.

از نظر منشأ، محمدزایی‌ها پشتون‌های قندهاری، مسلمانان سنی مذهب حنفی‌اند و شجره‌نامه‌شان آنان را در شاخهٔ زیرک از درانی جای می‌دهد. نسل‌ها زندگی در دربار آنان را دگرگون کرد. خانواده‌های کابلی در زندگی روزمره فارسی‌زبان شدند، در خانه و دولت دری به کار بردند و پشتو را نشانهٔ تبار خود نگه داشتند، و تمایل داشتند درون تیره ازدواج کنند. مردان لقب سردار را دارند که هنوز در نام خانوادگی‌ها دیده می‌شود. این تیره بخش بزرگی از روشنفکران آغاز دوران مدرن افغانستان را نیز فراهم آورد: محمود طرزی، روزنامه‌نگاری که ناسیونالیسم افغان را شکل داد، از محمدزایی‌های شاخهٔ قندهار بود و دخترش ثریا ملکهٔ امان‌الله شد.

پس از 1978 بیشتر خانواده‌های سرشناس رفتند، عمدتاً به اروپا و آمریکای شمالی. ظاهرشاه دوران تبعید خود را در رم گذراند، در سال 2002 با لقب افتخاری پدر ملت بازگشت و در سال 2007 در کابل درگذشت. دیگران هرگز قندهار یا کابل را ترک نکردند و همچون شهرنشینان و زمین‌داران عادی زندگی می‌کنند. یک هشدار: محمدزایی‌های هشت‌نگر، نزدیک چارسدهٔ پاکستان، قبیلهٔ پشتون جداگانه‌ای هستند که اتفاقاً همین نام را دارند.