اروتیک گناوه

گناوه کمتر گروهی قومی به معنای منظم کلمه‌اند و بیشتر مردمی‌اند که صحرا آنان را گرد هم آورده است. نیاکان آنان از ساحل به سوی شمال آمدند، بیشترشان در زنجیر، و طی چند قرن در مسیرهای صحرایی به مراکش فروخته شدند. آنچه پس از رسیدن ساختند وطن نبود، بلکه یک رسم و آیین بود. گناوی کسی است که به یک خانه، تبارِ نوازندگان و یک مراسم تعلق دارد. هسته‌ی این جهان از اسیران بامبارا، هائوسا، سونگهای و فولانی برمی‌آید، اما عضویت از دیرباز به روی مراکشیانی گشوده شد که اصلاً هیچ نیای غرب آفریقایی ندارند. آنان به عربی مراکشی و در جنوب به تامازیغت سخن می‌گویند. زبان‌های کهن از گفتگو رفته‌اند اما از ترانه‌ها نرفته‌اند: بخش بزرگی از متن آیینی با واژه‌هایی خوانده می‌شود که خود خوانندگان دیگر نمی‌توانند ترجمه‌شان کنند و تنها با ملودی حفظ شده‌اند. دو رویداد بیش از هر چیز دیگر این جامعه را شکل داد: فتح سعدیان بر امپراتوری سونگهای در 1591، که شمار زیادی اسیر را به شمال راند، و فرمانروایی مولای اسماعیل که عبید البخاری را گرد آورد، ارتشی دائمی از سربازان سیاهپوست که از مردان برده و آزاد هر دو گرفته شده بودند. از آن زمان به بعد، بیشتر وقت‌ها موسیقی گناوه در پایین‌ترین جایگاه نظم اجتماعی کشور بود، برای درمان‌هایش تحمل می‌شد و همچون هیاهوی بردگان کنار گذاشته می‌شد.

مراسم، لیلا است که از غروب تا بازگشت روشنایی ادامه دارد. مَعلم آن را با گمبری رهبری می‌کند، یک عود بمِ سه‌سیم که روی بدنه‌ای از پوست شتر کشیده شده، و قراقب‌های آهنین سنگین که از زیر می‌کوبند. آغاز آن در فضای باز با رژه‌ای است، سپس از بخشی سست و طنزآمیز می‌گذرد، و آنگاه جدی می‌شود: توالی‌ای از سوئیت‌ها که هرکدام با رنگی و با ارواحی که به آن پاسخ می‌دهند تنظیم شده‌اند؛ سفید برای سیدی موسی و آب، زرد برای للا میرا. یک مُقدّمه، که همیشه زن است، مجلس را اداره می‌کند. او بخور را به عهده دارد، پارچه‌ی درست را روی هرکس که از هوش رفته می‌اندازد و او را به خود بازمی‌گرداند. اسلام در هیچ‌یک از این‌ها امری فرعی نیست. حامی آن سیدی بلال است، همراه حبشی پیامبر و نخستین کسی که اذان گفت؛ و این پاسخ خود جامعه است به هرکس که بگوید این رسم بیرون از ایمان است. از دهه‌ی 1990 موسیقی سفر کرده است: Randy Weston و Pharoah Sanders با استادان گناوه ضبط کردند، صویره از سال 1998 جشنواره‌ای برگزار می‌کند، یونسکو این سنت را در سال 2019 ثبت کرد، و معلمانی که زمانی برای بیماران می‌نواختند اکنون برای جمعیتی که بلیت خریده‌اند می‌نوازند. آیا یک ساعت روی صحنه همان چیزی است که یک شب در مجلس؟ این بحثی است که گناوه هنوز میان خودشان دارند.