اروتیک تیراهی‌ها

تیراهی‌ها مردمی هستند که با سرزمینی که دیگر در اختیار ندارند و زبانی که تقریباً از حرف زدن به آن بازمانده‌اند تعریف می‌شوند. نام آنان به تیراه بازمی‌گردد، دره‌ای کوهستانی و ناهموار در جنوب گردنه خیبر، در سوی پاکستانیِ مرز افغانستان. امروز این جامعه در چند روستای جنوب شرقی جلال‌آباد، در ولایت ننگرهار افغانستان زندگی می‌کند. برای یک بیرونی، آنان مانند هر خانواده کشاورز دیگری در ناحیه‌ای پشتو‌زبان به نظر می‌رسند. آنچه ایشان را متمایز می‌کند تبار و حافظه است: آنان می‌دانند که از تیراه آمده‌اند و در خانه‌هایی که شمارشان رو به کاهش است، هنوز واژه‌هایی به کار می‌برند که همسایگانشان نمی‌فهمند.

آن واژه‌ها به زبان تیراهی تعلق دارند، زبانی هندوآریایی که معمولاً در گروه داردی جای می‌گیرد، در کنار زبان‌های کوهستانی سوات و بالادست رود سند. این زبان با پشتو، زبان ایرانی‌ای که از هر سو آن را فراگرفته، فاصله‌ای بسیار دارد. ریشه‌های آن در تیراه یادآور این است که تپه‌های غرب پیشاور، که اکنون کاملاً پشتون‌نشین‌اند، زمانی میزبان مردمان دیگر و زبان‌های دیگر بوده‌اند. بیشتر آنچه پژوهشگران از تیراهی می‌دانند از فهرست واژگان و یادداشت‌هایی است که در دوران استعمار گردآوری شده است. از آن زمان تعادل تقریباً کاملاً به سود پشتو برگشته، زیرا خانواده‌ها نسل به نسل به پشتو روی آورده‌اند. تیراهی اکنون از زبان‌های در معرض خطر منطقه به شمار می‌رود و ممکن است پیش‌تر از کاربرد روزمره خارج شده باشد.

گسستِ تعیین‌کننده در تاریخ آنان از دست رفتن خود تیراه بود. قبایل پشتون افریدی و اورکزی به دره نشستند و جمعیت پیشین را بیرون راندند، و تیراهی‌ها در آن سوی کوه‌ها در ننگرهار اسکان یافتند. شهرت بعدی این دره، از جمله لشکرکشی بریتانیایی تیراه در سال‌های 1897 و 1898، به قبایلی تعلق دارد که جای آنان را گرفتند. در این میان، تیراهی‌ها به اقلیتی کوچک بدل شدند که درون زبان و آداب مردمی دیگر زندگی می‌کنند.

آنان مسلمانان سنی‌اند و دین برای ایشان تقریباً همان نقشی را دارد که برای روستاهای اطراف. مسجد، نماز جمعه و روزه ماه رمضان ریتم هفته و سال را تعیین می‌کنند و ایمان زمینی مشترک است نه خط جداکننده. درباره آداب ویژه خودشان چندان چیزی نوشته نشده است و این سکوت بخشی از داستان ایشان است: گروه‌هایی به این کوچکی و به این تمامی جذب‌شده، به ندرت توجه قوم‌نگاران را جلب می‌کنند. آنچه باقی مانده نامی است، رشته‌ای از تبار، و آخرین ردپاهای زبانی کوهستانی که نسل‌ها پس از از دست دادن کوهستانش دوام آورده است.