اروتیک تبسرانی‌ها

اگر از یک زبان‌شناس درباره تبساران‌ها بپرسید، بحث به دستور زبان می‌رسد: زبان آن‌ها به سبب نظام حالت اسمی‌اش مشهور است که برخی تحلیل‌ها شمار آن را ده‌ها مورد می‌دانند و با انباشتن نشانه‌هایی ساخته می‌شود که جایگاه چیزی و جهت حرکت آن را نشان می‌دهند. اگر از یک تبسارانی بپرسید، بیشتر احتمال دارد که درباره روستا و تبار خانواده بشنوید. آن‌ها مردمی کوهستانی در جنوب داغستان‌اند که در سرزمین تپه‌ها و دره‌های داخلی نزدیک دربند ریشه دارند، به‌ویژه در ناحیه‌های تبساران‌سکی و خیوسکی، با لزگی‌ها در جنوب، آغول‌ها در غرب و قایتاق‌ها در شمال. روسیه آن‌ها را ملتی جدا به شمار می‌آورد، با حدود 150,000 نفر جمعیت، هرچند در گفتار و تاریخ آن‌قدر به لزگی‌ها نزدیک‌اند که برخی منابع آن‌ها را زیرگروهی از لزگی‌ها می‌دانند. تبسارانی به شاخه لزگی از خانواده قفقازی شمال‌شرقی تعلق دارد، گویش‌های شمالی و جنوبی دارد، و تنها در دهه 1930 به زبان نوشتاری بدل شد، نخست با حروف لاتین و سپس با حروف سیریلیک. هنوز به‌عنوان یکی از زبان‌های ادبی داغستان آموخته می‌شود، اما زندگی روزمره همزمان با چند زبان می‌گذرد: تبسارانی در خانه، روسی در مدرسه و محل کار، و در میان بسیاری از سالمندان، آذری، زبان قدیمی بازار جنوب، یا لزگی ادبی.

این نام در منابع فارسی و عربی سده‌های میانه به‌صورت منطقه‌ای کوچک در حاشیه دربند آمده است، دروازه خزری که از سده هفتم ارتش‌های عرب بر سر آن می‌جنگیدند، و اسلام از همین مرز زود به تبساران‌ها رسید. آن‌ها مسلمانان سنی مذهب شافعی‌اند، چنان‌که بیشتر داغستانی‌ها هستند، و دین بخشی از هفته عادی است نه چیزی جدا از آن: مسجد روستا، نماز جمعه، و آیین‌های اسلامی تولد، ازدواج و تدفین، در کنار جشن‌های اعتدال بهاری که با همسایگان مشترک است. پیش از حاکمیت روسیه، منطقه میان فرمانروایان محلی، یعنی میسوم و قاضی، تقسیم بود و در آغاز سده نوزدهم به امپراتوری روسیه پیوست. سده بیستم بسیاری از خانواده‌ها را از تپه‌ها به دشت ساحلی خزر و به شهرهایی چون دربند و ماخاچقلعه کشاند. روستاهای تبساران از دیرباز به قالی‌بافی شهرت دارند، کاری که بیشتر زنان روی دارهای خانگی انجام می‌دهند، و قالی‌های با پرز پشمی متراکم و زمینه‌های هندسی برجسته هنوز با نام تبساران در بازار رفت‌وآمد می‌کنند. این بیش از هر آمار جمعیتی می‌گوید: کار صبورانه، نقش‌های محلی، و هنری خانگی که از امپراتوری، انقلاب و کوچ به شهر جان سالم به در برد.