اروتیک هینوخ‌ها

هینوخ‌ها مردم یک روستای واحد هستند. گنوخ در ناحیهٔ تسونتا در جنوب‌غربی داغستان، در دره‌های بالادست که رودخانهٔ آوار کوئیسو را تغذیه می‌کنند قرار دارد و آن‌قدر به گرجستان نزدیک است که رشتهٔ اصلی قفقاز افق محلی را می‌سازد. چند صد نفر این نام را دارند. این بازماندهٔ ملتی بزرگ‌تر نیست: هینوخ‌ها همیشه قومی کوچک بودند، یکی از شمار زیاد مردمان جدا از هم که قفقاز شرقی طی قرن‌ها با نگه داشتن دره‌ها از هم دور به وجود آورد. آنچه آن‌ها را از همسایگانشان جدا می‌کند زبانشان است. هینوقی در شاخهٔ تسه‌زی خانوادهٔ نخ-داغستانی جای دارد، در کنار تسز، بژتا، هونزیب و خوارشی. در بیشتر دورهٔ شوروی به‌عنوان گویشی از تسز ثبت می‌شد و گویندگانش آواری خوانده می‌شدند، که از نظر اداری آسان بود و از نظر زبانی نادرست: این دو واژگان بسیار مشترک دارند، اما هنوز فهم متقابل ایجاد نمی‌کنند. هینوقی هرگز خط ویژهٔ خودش را نداشته است. آواری مسجد و کلاس درس را حفظ می‌کند، روسی دولت را، و هینوقی بقیهٔ زندگی را که بیشترش است. زبان‌شناسان دیر به آن رسیدند و نخستین دستور زبان مرجع کامل آن تنها در سال 2013 منتشر شد.

اسلام دیرتر از دشت‌های داغستان به این گوشهٔ کوهستان رسید، و هینوخ‌ها مانند همسایگانشان سنی مذهب شافعی‌اند. اسلام روی تقویم کشاورزی کهن‌تری نشست و آن را از میان نبرد، به همین دلیل سال آیینی روستاهای این ناحیه از دیرباز نخستین شخم بهاری و مراسمی برای باران و تگرگ را حفظ کرده است، یعنی دغدغه‌های عملی مردمی که روی تراس‌های شیب‌دار در ارتفاع زیاد کشت می‌کنند. زندگی اجتماعی از راه جماعت می‌گذشت، یعنی اجتماع روستا که درباره‌ی اختلافات و چراگاه‌ها داوری می‌کرد، و از راه توخوم، گروه خویشاوندی پدرتبار که درباره‌ی تقریباً همه چیز دیگر حکم می‌داد. دامداری اقتصاد کهن است: گوسفندانی که به چراگاه‌های تابستانی رانده می‌شوند، علفی که با دست از شیب‌هایی چنان تند چیده می‌شود که هیچ ماشینی به آن‌ها نمی‌رسد، و چرای زمستانی که زمانی به معنای عبور گله‌ها از گردنه‌ها به گرجستان بود، تا آنکه مرز شوروی این راه را برای همیشه بست. دههٔ 1940 اختلال سخت‌تری آورد، هنگامی که دولت ناحیه‌های چچن را با تبعید تخلیه کرد و کوهنشینان را از سرزمین دیدوی به آن‌ها منتقل کرد، و بازگشت تنها پس از 1957 مجاز شد. فشار اکنون آرام‌تر است و احتمالاً نهایی‌تر: کار در ماخاچکالا یا دورتر در روسیه است، روستا به‌سوی دشت‌ها زهکشی می‌شود، و زبانی با چند صد گوینده هیچ حاشیه‌ای ندارد. در خود گنوخ هنوز نخستین زبانی است که کودکان یاد می‌گیرند.