اروتیک قایتاق‌ها

کایتاق‌ها قوم کوچکی در دامنه‌های شرقی داغستان‌اند که در خشکی و دور از ساحل دریای خزر، میان دربند و ایزبرباش زندگی می‌کنند و در دره‌ی رود اولوچای و پشته‌های چین‌خورده‌ی پشت آن پراکنده‌اند. از نظر رسمی، آنان دارگین به شمار می‌روند. سرشماری‌های شوروی و روسیه در بخش بزرگی از یک سده ایشان را به این عنوان ثبت کرده‌اند، از این رو آمارهای منتشرشده چیز اندکی درباره‌ی شمار کسانی می‌گویند که واقعاً خود را کایتاق می‌نامند. زبانشان همان ادعایی را مطرح می‌کند که اجازه ندارند در فرم رسمی مطرح کنند. کایتاقی به شاخه‌ی دارگین خانواده‌ی زبان‌های قفقازی شمال‌شرقی تعلق دارد و چنان از گویش آکوشا، که زیربنای دارگوای ادبی است، فاصله گرفته که گویشوران این دو به‌سادگی سخن یکدیگر را نمی‌فهمند. بیشتر زبان‌شناسان امروز آن را زبانی مستقل می‌دانند، در کنار خویشاوند نزدیکش، کوباچی، و نشانه‌های ویژه‌ی این خانواده را دارد: مجموعه‌ی پرشمار همخوان‌ها، نشانه‌گذاری ارگاتیو، طبقات اسمی، و مجموعه‌ای ریزدانه از حالت‌های دستوری برای بیان دقیق جای چیزی. روسی برای مدرسه و کارهای اداری به کار می‌رود. کایتاقی برای خانه، حیاط و عزا.

اسلام زود رسید و از دربند به درون منطقه پیش رفت. کالا-کوریش، که امروز ویرانه‌ای بر دنباله‌ی کوهی بالای رود است، هم یکی از نخستین پایگاه‌های کوهستانی این دین بود و هم بعدها مقر اوتسمی، فرمانروای موروثی کایتاق. اوتسمیه از بیشتر همسایگانش دوام آورد و سرانجام در دهه‌ی 1820 به دست روسیه برچیده شد، و پس از آن کایتاق ناحیه‌ای همچون هر ناحیه‌ی دیگر شد. آنچه از آن در دست مورخان مانده، مجموعه‌ی قوانین سده‌ی هفدهم است که با اوتسمی رستم‌خان پیوند دارد. این مجموعه عرف (ادات) را در کنار شریعت قرار می‌داد و با جزئیاتی صریح و خشک بها تعیین می‌کرد که یک قتل یا یک دزدی یا یک توهین علنی برای مرد چه هزینه‌ای داشت. امروز اعتقاد مردم سنی و بر مذهب شافعی است و این را بیش از آنچه مردم می‌پوشند، در تقویم و در مراسم تدفین می‌توان دید. تنها چیزی از کایتاق که بیگانگان معمولاً می‌شناسند، گلدوزی است: مربع‌هایی از پارچه‌ی پنبه‌ای به پهنای تقریباً یک یارد، کارشده با ابریشم نتابیده به شیوه‌ی دوخت خوابیده، در ترکیب‌هایی که تقارن و تکرار را نمی‌پذیرند: مارپیچ، قلاب، چشم، و شکل‌هایی که از میانه دو نیم شده‌اند و متخصصان دهه‌ها در پی یافتن خاستگاه آن‌ها بوده‌اند. این‌ها هرگز آویز دیواری نبودند. یک پارچه گهواره را در بر می‌گرفت، چهره‌ی عروس را می‌پوشاند و بر چهره‌ی مرده نهاده می‌شد، یک شیء که در هر سه آستانه به کار می‌آمد. زنان این‌ها را در خانه برای خانواده‌ی خود می‌ساختند، نه برای فروش، و به همین سبب جهان بیرون تنها زمانی متوجه آن‌ها شد که گردآورندگان در اواخر دوران شوروی به داغستان رسیدند، و تا آن زمان ساختن آن‌ها تا حد زیادی متوقف شده بود.