اروتیک روتول‌ها

وقتی از یک روتولی بپرسید اهل کجاست، پاسخ ابتدا یک روستاست و بعد یک قوم. نامی که بیگانگان به کار می‌برند از روتول گرفته شده، بزرگ‌ترین سکونتگاه در بالادست دره سامور، و ساکنانش خود را میخابیر، یعنی مردم میخ، می‌نامند. ایخرک، شیناز، لوچک، بورچ و خنوف هر کدام نام خود و شیوه سخن گفتن خاص خود را داشتند، و این احساس وجود یک ملیت واحد که همه آن‌ها را دربرمی‌گیرد تا حد زیادی ساختاری از سده بیستم است. آنچه روستاها را به هم پیوند می‌دهد خود دره است: بخشی بلند و پرشیب در جنوب داغستان بر دامنه شمالی قفقاز بزرگ، با شماری روستای دختری آن‌سوی کوهستان در شمال آذربایجان، پیرامون شکی. سرشماری 2021 روسیه بیش از 34,000 روتول را شمرد، رقمی که تقریباً ثابت مانده است در حالی که بسیاری به ماخاچقلعه، دربند و روستاهای بازسکونت‌گزینی دشت‌ها کوچ کرده‌اند.

روتولی به شاخه لزگی خانواده قفقازی شمال‌شرقی تعلق دارد و نزدیک‌ترین زبان به آن تساخوری است که در دره همسایه گفتگو می‌شود. این زبان چهار طبقه دستوری اسم را حفظ کرده که زبان بزرگ‌تر همسایه، یعنی لزگی، مدت‌ها پیش آن را کنار گذاشته است، و پنج گویش آن چنان از هم فاصله دارند که گویشوران بورچ-خنوف و گویشوران روستاهای روتول گاهی برای فهمیدن یکدیگر به زبان سومی متوسل می‌شوند. این زبان سوم معمولاً آذری بوده، زبان مشترک قدیمی جنوب داغستان، که از دوران شوروی زبان روسی روی آن قرار گرفته است. روتولی تا سال 1990 الفبا نداشت، تا آن زمان که خط سیریلیک پذیرفته شد و پس از آن یک روزنامه منتشر شد. نسل‌ها پیش از آن، شاعران و خواننده‌های آشوغ آنان به آذری شعر می‌سرودند به همان اندازه که به زبان خودشان. روتول‌ها مسلمانان سنی مذهب شافعی هستند و اسلام در اینجا زود ریشه دوانده است، با کتیبه‌های عربی در روستای روتول که به سده دوازدهم بازمی‌گردند و از قدیمی‌ترین آثار در کوهستان‌اند. در کنار مسجد، «پیر» قرار دارد، زیارتگاه یک شخصیت مقدس محلی که برای شفا و نذر به آن می‌روند، و جشن بهاری با آتش‌افروزی که از مسجد قدیمی‌تر است. زندگی روستایی قرن‌ها با «آداط» اداره می‌شد، یعنی حقوق عرفی که ریش‌سفیدان در «گودکان»، محل گردهمایی مردان در میدان، تدوین کرده بودند، و روستاها اتحادی آزاد تشکیل دادند که در پایان دهه 1830 با ستون‌های روسی جنگید، پیش از آنکه به بخش سامور ملحق شوند. اقتصاد همان است که بود: گوسفند و گاو که در تابستان به چراگاه‌های بلند و در پاییز به دشت‌ها برده می‌شوند، مزارع پله‌پله، و باغ‌هایی جایی که دره اجازه می‌دهد. زنان جوراب‌های پشمی گلدوزی‌شده می‌بافند و قالیچه‌های تخت می‌بافند که هر خانه جنوب داغستان هنوز نگه می‌دارد، و سنگ‌تراشان روتول سنگ‌های حکاکی‌شده با کتیبه و نقش حیوانات را در دیوارها و سنگ‌قبرها بر جای گذاشته‌اند که پژوهشگران هنوز در حال فهرست‌بندی آن‌ها هستند.