اروتیک کارای-آ

نام، جایگاه آنان را نشان می‌دهد. Karay-a از iraya به معنای بالادست گرفته شده و همواره در برابر مردم دهانه رودخانه‌ها و ساحل قرار داشته است. در پانای، شهرنشینان دشت‌نشین ایلوئیلو به هیلیگاینون سخن می‌گویند. کشاورزان دره‌های داخلی و ساحل دراز غربی به کینارایا سخن می‌گویند. این دو زبان جزیره، کلیسا و واژگان بسیاری را با هم دارند، اما برای نسل‌ها، مرز میان آن‌ها مرز طبقاتی نیز بوده است. در شهر ایلوئیلو، لهجه کارایا نشان می‌داد که فرد از استان‌ها آمده است و بسیاری از گویشوران یاد گرفته بودند که آن را در بازار کنار بگذارند و در خانه دوباره به کار ببرند.

آنتیک کانون اصلی است: استانی باریک میان دریای سولو و کوه‌های مرکز پانای. کینارایا همچنین زبان روزمره بسیاری از مناطق کوهستانی و جنوبی ایلوئیلو است، با جیب‌هایی در کاپیز و آکلان. مهاجرت آن را دورتر برد، به شهرک‌های مهاجرنشین میندانائو و به پالاوان. زبان‌شناسان کینارایا را در شاخه بیسایایی غربی از خانواده آسترونزیایی، کنار آکلانون، جای می‌دهند، در حالی که هیلیگاینون در شاخه‌ای جداگانه قرار دارد. این زبان همچنین واکه‌ای دارد که هیلیگاینون فاقد آن است، و به همین دلیل ممکن است این دو بیش از آنچه واژه‌های مشترکشان نشان می‌دهد از هم دور به نظر برسند.

بیشتر کارایاها کاتولیک رومی هستند، و تقویم کلیسا ریتم زندگی روستایی را تعیین می‌کند: جشن‌های قدیس حامی، هفته مقدس، و نوونای درگذشتگان. زیر آن لایه‌ای کهن‌تر قرار دارد. داستان‌های engkanto و ارواح جنگل، احترام به سنت شفابخشی babaylan، و عادت اجازه گرفتن از مالکان نامرئی پیش از پاک کردن زمین، هنوز دیده می‌شوند، به‌ویژه در روستاهای تپه‌ای. بالاتر در کوهستان، پانای بوکیدنون زندگی می‌کنند که به آن‌ها سولود یا توماندوک نیز می‌گویند و به زبانی بسیار نزدیک سخن می‌گویند. حماسه‌های سرودنی‌شان، از جمله Hinilawod، نسخه‌ای از جهان پیش از مسیحیت را حفظ کرده‌اند که دشت‌نشینان تا حد زیادی پشت سر گذاشته‌اند.

بخش بزرگی از تاریخی که مردم اینجا روایت می‌کنند از Maragtas می‌آید، داستان ده داتو از بورنئو که دشت‌های پانای را از ماریکودو، رئیس قوم آتی، در برابر کلاهی طلایی و گردنبندی بلند و طلایی خریدند. مورخان این را افسانه می‌دانند، نه سند، اما آنتیک هر سال آن را در جشنواره بینیرایان جشن می‌گیرد. نام دیگر زبان، هامتیکانون، از هامتیک گرفته شده، سکونتگاه کهنی که نام آنتیک از آن است. بافندگی میراث زنده دیگر است: پارچه چهارخانه patadyong از دارهای آنتیک، و hablon میاگائو، شهری کینارایازبان که در خارج بیشتر با کلیسای قلعه‌مانندش شناخته می‌شود. حلقه کوچک و سرسختی از نویسندگان اکنون شعر و داستان به کینارایا منتشر می‌کنند و زبانی را که زمانی به‌عنوان زبانی روستایی تحقیر می‌شد به زبانی ادبی بدل می‌کنند.