اروتیک قرقیزهای ینی‌سئی

قرقیزهای ینیسی مردمی ترک‌زبان در جنوب سیبری بودند که نخستین بار حدود سال ۲۰۰ پیش از میلاد توسط تاریخ‌نگاران چینی دیده شدند و در آغاز سده هجدهم میلادی به‌عنوان نیرویی مستقل از میان رفتند، زمانی که زونگارها بیشتر آنان را تبعید کردند و قلعه‌های روسی دره‌هایشان را در بر گرفتند. نام آنان به قرقیزهای تیان‌شان منتقل شد؛ نزدیک‌ترین بازماندگان مستقیمشان خاکاس‌های بالادست ینیسی هستند. سرزمینشان حوضه مینوسینسک بود، دشتی پهن که کوه‌های ساین آن را احاطه کرده و رود ینیسی در آن از توا به سوی شمال جاری است، و یکی از بهترین گوشه‌های سیبری: علف خوب، زمین‌های کشاورزی کنار رودخانه، طلا و آهن در تپه‌ها، سمور و گوزن مشک در تایگا. آنان ارزن و جو می‌کاشتند، اسب و گاو نگه می‌داشتند، در جنگل شکار می‌کردند و با پوست، مشک و آهنی که گزارشگران دوره تانگ می‌گفتند با باران فرو می‌ریزد و تیغه‌های بسیار برنده می‌سازد، تجارت می‌کردند.

بیشتر تاریخ خود را زیر فرمان دیگران زیستند، نخست شیونگنوها و سپس خاقانات‌های ترک و اویغور، تحت حاکمی که چینی‌ها او را آجو ثبت کرده‌اند. لحظه آنان در سال ۸۴۰ فرا رسید، زمانی که سپاهی قرقیز به دره اورخون سرازیر شد، پایتخت اویغورها، اردو-بالیق، را سوزاند و خاقانات را پراکنده کرد و پناهندگان اویغور را به سوی واحه‌های تاریم راند. آنان مغولستان را تنها برای مدتی کوتاه و به شکلی سست در اختیار داشتند و در عرض چند نسل به ینیسی بازگشتند، اما سال ۸۴۰ دلیلی است که جمهوری قرقیزستان امروز آغاز استقلال خود را به آنان نسبت می‌دهد. در سال ۱۲۰۷ به جوچی، پسر چنگیزخان، گردن نهادند، ده سال بعد شوریدند و سرکوب شدند و در سراسر امپراتوری مغول جابه‌جا شدند. قرقیزهای فویو در هیلونگ‌جیانگ، که از خانواده‌هایی تبعید‌شده توسط زونگارها برآمده‌اند، تا سده بیستم به زبان ترکی سیبری پایبند ماندند.

آنچه بر جای گذاشتند برای یک قوم استپی به‌طور غیرعادی صمیمی است. آنان نوشتند و بر سنگ‌های برپای‌شده، با خط رونی ترکی کهن به شیوه ینیسی، کتیبه‌های سوگ حک کردند؛ بیش از صد عدد از آنها برجای مانده و به زبان اول شخص از همسران، پسران و گله‌هایی که پشت سر گذاشته شده‌اند سخن می‌گویند. مردگان خود را می‌سوزاندند و روی خاکستر، تپه‌های سنگی حصارکشیده برمی‌افراشتند، همان کورگان‌هایی که هنوز دشت خاکاس را پر کرده‌اند. پیش‌تر، در دوره تاشتیک، چهره مردگان را با ماسک‌های گچی نقاشی‌شده می‌پوشاندند، از چشم‌نوازترین چهره‌های سیبری باستان. نویسندگان دوره تانگ که نخبگان قرقیز را از راه ژنرال تبعیدی هان، لی لینگ، خویشاوند می‌دانستند ثبت کردند که مردان پس از برجستگی در نبرد دست‌های خود را خالکوبی می‌کردند و زنان هنگام ازدواج گردن‌هایشان را، و سال‌ها با چرخه دوازده جانوری شمرده می‌شد، و شامان‌هایی به نام کام از جانب آسمان و ارواح زمین سخن می‌گفتند. آن شامانیسم از هر امپراتوری‌ای که بر آنان گذشت بازماند.