اروتیک ساگای‌ها

ساگای‌ها خاکاس‌های دره‌ی رود آباکان هستند، در امتداد مسیری که از رود اویبات تا پای تپه‌های سایان غربی ادامه دارد. آنچه ساگای‌ها را از سایر خاکاس‌ها جدا می‌کند بیشتر زبان و تاریخ آنهاست، نه احساس ملیتی جداگانه. آنها به گویش ساگای سخن می‌گویند و، مانند همسایگانشان، خود را تادار می‌نامند. این نام هنوز معنا دارد. در روستاهای اطراف آسکیز و تاشتیپ، ساگای بودن شیوه‌ی واقعی شناسایی یک خانواده است و گویش آنها یکی از دو گویشی است که خاکاسیِ نوشتاری بر پایه‌ی آن شکل گرفت. گویش دیگر کاچین است.

خاکاسی زبانی ترکی از جنوب سیبری است و نزدیک‌ترین خویشاوندان آن شوری و چولیمی هستند که به زبان اقوام کوچک همسایه تکلم می‌شوند. روسی بر مدرسه، کار و دولت سلطه دارد و بسیاری از ساگای‌های جوان‌تر آن را بهتر از گویشی که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایشان به آن سخن می‌گفتند، صحبت می‌کنند. قدرت روسیه در قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم به این دره رسید، زمانی که این استپ‌ها هنوز به قرقیزهای ینیسی پیوند داشتند. مقامات امپراتوری مردم آنجا را تاتارهای آباکان یا مینوسینسک می‌نامیدند. اصلاحات دهه‌ی 1820 به ساگای‌ها دوما، یعنی شورای اداری بومی استپ خودشان را داد و نامی قبیله‌ای و سرزمینی را به یک رده‌ی رسمی تبدیل کرد. نام خاکاس برای کل مردم در سال‌های نخست دوران شوروی پذیرفته شد. بعدها، جمعی‌سازی آخرین گله‌داران نیمه‌کوچ‌نشین را به روستاهای ثابت برد.

زندگی بر پایه‌ی گله‌های اسب، گاو و گوسفند بنا شده بود که میان مراتع زمستانی و تابستانی جابه‌جا می‌شدند. شکار در تایگا و کندن پیاز نیلوفر وحشی، سال را پر می‌کرد. جامعه بر پایه‌ی سیوک سازمان یافته بود، یعنی تبار پدرتباری، واژه‌ای که به معنای لفظی استخوان است، و ازدواج با فردی از همان سیوک ممنوع بود. بیشتر خاکاس‌ها در قرون هجدهم و نوزدهم به کلیسای ارتودوکس غسل تعمید یافتند، اما این آیین تازه، آیین کهن را کنار نزد. کام، یا شامان، همچنان کار می‌کرد و خانواده‌ها به ارواح کوه‌ها، آب و آتش‌دان نذر و قربانی تقدیم می‌کردند. از دهه‌ی 1990 این آیین‌های کهن دوباره در ملأ عام پدیدار شده‌اند و آشکارترین نمود آن جشن تون پایرام است، جشن تابستانی نخستین آیران.

ساگای‌ها در سنت شفاهی خاکاس نیز سهیم‌اند که شایسته‌ی توجه بیشتری است. حماسه‌های پهلوانی با خای اجرا می‌شد، آوازی عمیق که از ته گلو خوانده می‌شود، و اغلب با نوای سیم‌های چاتخان، یک سیتار بلند که با انگشت نواخته می‌شود، همراه بود و یک حماسه ممکن بود برای پایان یافتن چند شب طول بکشد. لباس زنان شوهردار با پوگو مشخص می‌شد، یک سینه‌بند هلالی‌شکل که با دکمه‌ها و مهره‌های صدف مروارید دوخته شده بود. هنوز هم در جشن‌ها پوشیده می‌شود.