اروتیک ساموئیدهای سایان

سامویدهای سایان گروهی از مردمان کوچک تایگا بودند که در کوهستان سایان در جنوب سیبری زندگی می‌کردند، تا آنکه در سده‌ی نوزدهم و اوایل سده‌ی بیستم آخرین بازماندگانشان در همسایگان ترک و روس خود جذب شدند؛ امروزه نوادگانشان در میان خاکاس‌ها، توفالارها، توواهای تودژا، سویوت‌ها و روستاییان روس جنوب سرزمین کراسنویارسک یافت می‌شوند. آنچه آنان را یک گروه می‌ساخت زبان بود. ماتورها، تایگی‌ها، کاراگاس‌ها، کامازین‌ها و کویبال‌ها همگی به زبان‌های سامویدی سخن می‌گفتند که خویشاوند زبان‌های ننتس و نگاناسان در ساحل قطب شمال است، با این حال بیش از هزار کیلومتر جنوب‌تر زندگی می‌کردند، در جنگل‌های کوهستانی در بالادست ینیسئی و شاخه‌های آن: توبا، کان و مانا.

این موقعیت دلیل توجه پژوهشگران به آنهاست. از زمانی که ماتیاس کاسترن در دهه‌ی 1840 از این منطقه گذشت، درباره‌ی سایان به‌عنوان مهد احتمالی کل خانواده‌ی سامویدی بحث شده است، و این مردمان همان کسانی دانسته می‌شوند که ماندند، در حالی که دیگران به‌تدریج به شمال کوچیدند. آنان سمور و گوزن فراخ‌شاخ شکار می‌کردند، ماهی می‌گرفتند، پیاز سوسن می‌کندند، و گله‌های کوچکی از گوزن شمالی را برای سواری، حمل بار و شیر نگه می‌داشتند، نه برای گوشت. برخی پژوهشگران سایان را از نخستین مراکز اهلی‌سازی گوزن شمالی به شمار می‌آورند. خانواده‌ها در چادرهای مخروطی زندگی می‌کردند که در تابستان با پوست درخت توس و در زمستان با پوست جانوران پوشانده می‌شد، و شمن‌ها به بیماری، بخت شکار و جهان ارواح رسیدگی می‌کردند.

از سده‌ی هفدهم میان قدرت‌ها گرفتار شدند. دژهای روسی بر کرانه‌ی ینیسئی باج خز می‌خواستند، و قرقیزهای ینیسئی و خان‌های مغول و جونغار در جنوب نیز چنین می‌کردند، در نتیجه برخی دسته‌ها دو بار باج می‌دادند. بیشتر آنان که در میان جمعیت‌های بزرگ‌تر ترک‌زبان قرار گرفته بودند، در طول چند نسل زبانشان را عوض کردند. کویبال‌ها شاخه‌ای از خاکاس‌ها شدند، کاراگاس‌ها به توفالارها تبدیل شدند، و زبان ماتور پیش از آنکه کاسترن به جستجوی آن برود از میان رفته بود: آنچه از آن باقی مانده از فهرست‌های واژگان سده‌ی هجدهم گردآوری شده است. کامازین‌ها به دو بخش تقسیم شدند: دشت‌نشینانی که دامداری و گفتار ترکی را برگزیدند، و شکارچیان تایگا که کامازیایی را طولانی‌تر از دیگران حفظ کردند.

کامازیایی تنها زبان سامویدی سایان است که سندی واقعی از آن در دست است. زبان‌شناس فنلاندی کای دونر بین سال‌های 1912 و 1914 با آخرین جامعه‌ی گویشور آن در روستای آبالاکووو کار کرد، جایی که کامازین‌های تایگا گوزن‌های شمالی خود را رها کرده بودند و مانند همسایگان روس خود کشاورزی می‌کردند. آخرین گویشور، کلاودیا پلوتنیکووا، در دهه‌های 1960 و 1970 توسط زبان‌شناسان استونیایی ضبط شد و در 1989 درگذشت. گزارش شده که چون کسی برای گفت‌وگو با او نمانده بود، با دعا کردن به آن زبان، آن را زنده نگه داشت. این زبان‌ها از میان رفته‌اند، اما سامویدهای سایان در نام رودهای سایان، در نام تیره‌هایی که خاکاس‌ها، توفالارها و توواها بر خود دارند، و در سواری بر گوزن شمالی که گله‌داران توفالار و تودژا هنوز به آن می‌پردازند، باقی مانده‌اند.