اروتیک راده

راده‌ها که با نام Êdê هم شناخته می‌شوند، در فلات‌های بازالتی Đắk Lắk و در ارتفاعات مرکزی ویتنام زندگی می‌کنند، مردمی درون‌سرزمینی که زبانشان منشأی غیرمنتظره را آشکار می‌سازد. زبان راده شاخه‌ای چامی از خانواده‌ی زبان‌های اوسترونزی است، یعنی نزدیک‌ترین خویشاوندان زبانی‌شان در جزیره‌ها گفته می‌شود: در جوامع ساحلی چام، در آچه و در جهان مالایی. راده‌ها فرزندان دریانوردان اوسترونزی‌اند که قرن‌ها پیش به درون خشکی رانده شدند و ماندگار شدند، و از آن زمان همواره احاطه شده‌اند از همسایگانی که به زبان‌های مون-خمر سخن می‌گویند، مانند مونگ و باهنار. نتیجه، مردمی کوهستانی است که به زبان قوم دریانورد سخن می‌گوید، ناهنجاری زبانی آرامی که بخش بزرگی از درک آنان از خویشتن بر آن استوار است.

جامعه‌ی راده نظام تبار مادری دارد. خانه‌ها، زمین‌ها، طبل‌های گونگ میراثی و نام خانواده از راه مادر منتقل می‌شوند؛ شوهر هنگام ازدواج به خانه‌ی بلند همسرش می‌رود و دختران ارث می‌برند. خود خانه‌ی بلند، که روی ستون‌ها ساخته شده و گاه به درازای یک تبار مادری گسترده امتداد می‌یابد، واحد بنیادین زندگی اجتماعی است و معمولاً از طریق نردبانی چوبی و منبت‌کاری‌شده وارد آن می‌شوند که پله‌ی بالایی‌اش به شکل سینه‌های زنی ساخته شده است، نشانه‌ای آشکار از تباری که مالک ساختمان است. مهریه را خانواده‌ی زن می‌پردازد، برخلاف الگوی غالب در بیشتر نقاط سرزمین اصلی آسیای جنوب‌شرقی.

امروزه بیشتر راده‌ها مسیحیان پروتستانت‌اند، که عمدتاً انجیلی‌اند، و این میراث فعالیت‌های تبلیغی آمریکایی و فرانسوی است که در آغاز سده‌ی بیستم ریشه دواند و پس از 1954 شتاب گرفت. مسیحیت در لایه‌هایی کنار آیین‌های کهن‌تر همزیستی دارد: تکریم نیاکان، احترام آیینی به روح‌های جنگل و مزرعه، و گروه‌های نوازندگان گونگ که هنوز عروسی‌ها، تشییع‌ها و تقویم کشاورزی را نشانه‌گذاری می‌کنند. یونسکو فرهنگ گونگ مرتفعات مرکزی را در 2005 به رسمیت شناخت و راده‌ها از متولیان اصلی آن‌اند.

سده‌ی بیستم فشار سختی بر آنان وارد کرد. مزارع قهوه در دوران فرانسوی‌ها، جنگ ویتنام (مرتفعات آنان سرزمینی راهبردی بود و بسیاری از راده‌ها در کنار نیروهای ویژه‌ی آمریکا زیر پرچم FULRO جنگیدند)، و برنامه‌های بازتوطین پس از جنگ که مهاجران کین را به زمین‌های نیاکانی آوردند، همگی جامعه را در طول عمر زندگان بازسازی کردند. اکنون ده‌ها هزار راده در پراکندگی زندگی می‌کنند، به‌ویژه در کارولاینای شمالی، جایی که جوامع پناهنده‌ی مونتانیار پس از 1975 ریشه دواندند. جمعیت سرزمین اصلی، نزدیک به 400,000 نفر، همچنان در اطراف Buôn Ma Thuột متمرکز است، شهری که نامش خود به زبان راده است و به معنای دهکده‌ی پدر توئت است.