اروتیک کیلیوا

قبیلهٔ Kiliwa خود را Ko'lew می‌نامد و جنوبی‌ترین و کوچک‌ترین مردمان یومان است و میان رشته‌کوه گرانیتی Sierra San Pedro Mártir و بیابانی که به‌سوی شرق به خلیج کالیفرنیا سرازیر می‌شود زندگی می‌کند. این موقعیت بیشتر آنچه را که در ادامه می‌آید توضیح می‌دهد. کوهستان در ارتفاعات، مغز صنوبر، بلوط و گوزن را فراهم می‌کرد؛ بیابان، آگاو، غلاف درخت مسکیت، میوهٔ کاکتوس و خرگوش را؛ و هر دو ساحل شبه‌جزیره در فاصله‌ای قابل پیمودن پیاده برای صدف‌ها و ماهی بودند. گروه‌ها به‌جای ماندن در یک جا بر اساس چرخه‌ای فصلی جابه‌جا می‌شدند و کباب آگاو، یعنی قلب کامل گیاه که بیش از یک روز در گودالی سنگ‌چین پخته می‌شد، نقطهٔ ثابت سال بود.

زبان آن‌ها دلیل آشنایی زبان‌شناسان با این نام است. Kiliwa زبانی یومانی است، اما تنها ایستاده است: در حالی که Paipai و Kumeyaay و Cocopah و Quechan در یک گروه جمع می‌شوند، Kiliwa نخست جدا شد و به شاخه‌ای مستقل از این خانواده تبدیل شد. امروز شمار اندکی از سالخوردگان به آن سخن می‌گویند و شمارهای چاپ‌شده در جدول‌های سرشماری بسیار بیش از آن است که پژوهشگران میدانی واقعاً می‌یابند. بیشتر آنچه نوشته شده از Peveril Meigs در دهه‌های 1920 و 1930 و از Mauricio Mixco است که متن‌ها را ضبط کرد و دهه‌ها بعد واژه‌نامه‌ای گردآورد. روایت‌های آفرینشی که Mixco گردآورد بلند، عجیب و دقیق‌اند و هیچ شباهتی به خلاصه‌های مرتب و معمولی‌ای که از آن‌ها ساخته می‌شود ندارند.

مبلغان دومینیکن دیرهنگام به این سرزمین رسیدند و Santo Domingo را در سال 1775 و San Pedro Mártir de Verona را در سال 1794 بنیاد نهادند، و فروپاشی که پس از آن آمد سریع بود: بیماری‌های همه‌گیر، سپس فشار دامداری بر چشمه‌ها و دره‌هایی که چرخهٔ فصلی را اصلاً ممکن می‌کردند. آنچه باقی ماند از نظر نام کاتولیک است و کهن‌ترین رسمی که بیشترین دوام را داشت سوگواری بود، یعنی تعهداتی که به مردگان داشتند نه چیزی که مأموریت‌ها فراهم کرده باشند. امروز جامعه بر محور Ejido Tribu Kiliwa در نزدیکی Arroyo León، جنوب‌شرقی Valle de la Trinidad در شهرستان Ensenada متمرکز است، جایی که خانواده‌ها دام پرورش می‌دهند و در مزارع همسایه کار می‌کنند. شمار آن‌ها در حد ده‌هاست. هنوز هستند، و در Baja California این چیز کوچکی نیست که بتوانند آن را بگویند.