اروتیک ختایی‌ها

ختاییان مردمی تاریخی و شبان در حاشیهٔ استپ و جنگل بودند، در سرزمینی که امروز مغولستان داخلی، لیائونینگ و شرق مغولستان است. نام آنان از قرن چهارم در منابع آمده است و از سال 907 تا 1125، به‌عنوان خاندان حاکم سلسلهٔ لیائو، بر سراسر شمال آسیای شرقی چیره بودند. در قرون بعد در جمعیت‌های چینیان هان، مغولان و جورچن‌ها جذب شدند، و داوورهای مغولستان داخلی و هیلونگ‌جیانگ محتمل‌ترین بازماندگان مستقیم آنان‌اند. نام این قوم از خود آنان بیشتر پایید: ریشهٔ واژهٔ کاتای است و نیز ریشهٔ کیتای، واژهٔ رایج روسی برای چین.

آنچه ختاییان را از دیگر اقوام گله‌دار جهانشان متمایز می‌کرد این بود که دولتی ساختند و آن را هم‌زمان به دو شیوه اداره کردند. یلو آباوجی به رسم قدیمی انتخاب خان از میان هشت قبیله در هر سه سال پایان داد و خود را امپراتور خواند، و جانشینانش شمال چادرنشین را از طریق دیوان شمالی و جنوب کشاورز چینی را از طریق دیوان جنوبی اداره کردند که بر پایهٔ رویهٔ تانگ شکل گرفته بود. دربار هرگز یک‌جا آرام نمی‌گرفت. امپراتوران همراه با فصل‌ها میان اردوگاه‌های شکار و پنج پایتخت جابه‌جا می‌شدند، و کارها به همان اندازه که در کاخ‌ها انجام می‌شد در چادرها نیز صورت می‌گرفت. دو نظام نوشتاری، خط بزرگ و خط کوچک ختایی، در دههٔ 920 به فاصلهٔ پنج سال از یکدیگر سفارش داده شدند. امروز هر دو تنها تا حدی خوانده می‌شوند، و به همین دلیل بخش بزرگی از تاریخ ختاییان از طریق منابع چینی و باستان‌شناسی به ما رسیده است، نه به زبان خودشان. این زبان معمولاً در گروه پارامغولی جای داده می‌شود، یعنی خواهر زبان‌های مغولی و نه نیای آن‌ها.

در دین، لایه‌های تازه بر لایه‌های پیشین افزوده می‌شد و جای آن‌ها را نمی‌گرفت. آیین نیاکانی آسمان و کوه بر کوه مویه متمرکز بود، که بنا بر افسانهٔ بنیادین، در آن‌جا مردی سوار بر اسب سفید با زنی سوار بر گاو نر خاکستری دیدار کرد، و اسب سفید و گاو نر خاکستری همچنان قربانی برگزیده ماندند. دربار لیائو حمایتی پرشور از آیین بودا را بر این پایه افزود، مجموعهٔ متون مقدس بودایی را چاپ کرد و پاگوداهایی برافراشت که برخی از آن‌ها هنوز برپایند، از جمله پاگودای چوبی یینگ‌شیان. امپراتوران همچنین آیین باران‌خواهی با تیراندازی به شاخه‌های بید و مراسم دوره‌ای تولد دوباره‌ای را به جا می‌آوردند که در آن فرمانروا تولد خود را بازآفرینی می‌کرد. جامعه بر گرد دو تبار بزرگ سازمان یافته بود، خاندان امپراتوری یلو و خاندان همسران، شیائو، که نسل به نسل با یکدیگر وصلت می‌کردند. زنان خاندان شیائو قدرت واقعی داشتند، به‌عنوان نایب‌السلطنه و گاه به‌عنوان فرماندهٔ میدان نبرد. مردگان نخبه را برای تدفین با نقاب‌های فلزی زراندود بر چهره و تورهایی از سیم نقره یا مس بر تن می‌آراستند، رسمی که در میان همسایگانشان همتای نزدیکی نداشت. هنگامی که جورچن‌ها در سال 1125 لیائو را نابود کردند، شاهزاده یلو داشی بازماندگان را از راه استپ به سوی غرب برد و قراختاییان را در آسیای میانه بنیان نهاد، که نزدیک به یک قرن دوام آورد، پیش از آنکه آن نیز به دست مغولان سقوط کند.