اروتیک خاکاس‌ها

خاکاس‌ها مردم ترک‌تبار حوضه‌ی مینوسینسک‌اند، دشتی کاسه‌مانند در بالادست رود ینیسی، جایی که سیبری جنوبی میان رشته‌کوه‌های کوزنتسک آلاتاو و سایان گشوده می‌شود. این حوضه پر است از هزاران تپه‌ی تدفینی و سنگ‌های برپای عصر برنز و آهن، و خاکاس‌ها مردمی‌اند که هنوز این سنگ‌ها را زنده می‌دانند: استله‌ای به نام اولوگ خورتویاخ تاس، یعنی پیرزن سنگی بزرگ، هنوز هم زنانی را که فرزند می‌خواهند به سوی خود می‌کشد. جمهوری آنان خاکاسیا نام دارد با مرکزیت آباکان، اما پس از دو قرن اسکان روس‌ها، آنان به‌زحمت یک‌هشتم ساکنان آن را تشکیل می‌دهند. حتی این نام هم تازه است، واژه‌ای ساخته‌ی دوران شوروی که از صورت چینی نام قرقیزهای ینیسی گرفته شده است. پیش از 1917 روس‌ها آنان را تاتارهای مینوسینسک یا تاتارهای آباکان می‌نامیدند، و بسیاری از آنان هنوز در میان خودشان خود را تادار می‌خوانند.

این نام واحد چند گروه کهن‌تر را در بر می‌گیرد. کاچا و سگای بزرگ‌ترین آن‌ها هستند، در کنار قیزیل، کویبال و بلتیر، که هر یک زمانی به بخشی از رود وابسته بودند و در طایفه‌های برون‌همسری به نام سئوک، به معنای لفظی استخوان، سازمان یافته بودند. زبان خاکاسی به شاخه‌ی سیبریایی زبان‌های ترکی تعلق دارد، به زبان‌های شوری و چولیمی در غرب و شمال نزدیک‌تر از همه است و از زبان تووایی در جنوب دورتر. این زبان از دهه‌ی 1920 نوشته می‌شود، اما بسیاری از خاکاس‌های جوان‌تر اکنون راحت‌تر به روسی سخن می‌گویند. این مردم تا حدی از تبار قرقیزهای ینیسی‌اند که خاقانات آنان در 840 اویغورها را درهم شکست و تا آمدن مغولان بر این حوضه فرمان راند. جونغارها در 1703 بخش بزرگی از نخبگان قرقیز را با خود بردند، روسیه نخستین دژ خود را در 1707 در آباکان ساخت، در قرن نوزدهم غسل تعمیدهای دسته‌جمعی ارتدوکس از پی آمد، و اشتراکی‌سازی به چرخه‌ی دامداری فصلی پایان داد.

آنچه بر جای ماند زندگی دینی‌ای است که هرگز در یک کیش واحد قرار نگرفت. خانواده‌ها کنار اجاق به روح آتش، اوت اینه، خوراک می‌دهند، نوارهای پارچه‌ای به نام چالاما را بر چشمه‌ها و درختان غان می‌بندند، و کوه‌های مقدس را در کنار تقویم ارتدوکس در یاد نگه می‌دارند. شمن‌ها از دهه‌ی 1990 دوباره آشکارا کار می‌کنند، و چرخه‌ای احیاشده از جشن‌ها به سال سامان می‌دهد: تون پایرام در اوایل تابستان نخستین شیر گله‌ها را گرامی می‌دارد و به جشن ملی بدل شده است، با مسابقه‌های اسب‌دوانی، کشتی و ردیف‌هایی از یورت‌های نمدی و چوبی. حماسه‌های پهلوانی، آلیپتیگ نیماخ، هنوز به سبک آواز گلویی بم به نام خای و با همراهی چاتخان اجرا می‌شوند، قانونی جعبه‌ای و بلند که به نماد موسیقی خاکاس بدل شده است. اسب، گاو و گوسفند هنوز در روستاهایی به نام آل نگهداری می‌شوند، در حالی که معادن زغال‌سنگ و سد سایانو-شوشنسکایا این جمهوری را به یکی از گوشه‌های صنعتی سیبری تبدیل کرده‌اند. هویت خاکاس امروز در آل و در میدان جشن زنده است و به یاری زبانی زیر فشار و سنگ‌های دشت پیوسته مانده است.