اروتیک بژتاها

بژتاها قومی کوهستانی و کوچک در قفقاز بلند هستند که بیشتر سده‌ی بیستم را به‌عنوان قومی دیگر شمرده می‌شدند. سرزمین آنان چند روستا در بخش بژتای ناحیه‌ی تسوننتینسکی، در جنوب‌غربی داغستان، روسیه است، در سرچشمه‌ی رود آوار قویسو، درست در شمال رشته‌کوه اصلی و نزدیک مرز گرجستان. سه سکونتگاه این گروه را دربر می‌گیرند: خود بژتا، تلیادال و خوچارخوتا، که هرکدام گویش خاص خود را دارند و هرکدام از نظر تاریخی روستایی خودگردان بوده‌اند، از همان نوعی که پیش از حکومت روسیه، داغستان کوهستانی را اداره می‌کرد. گرجی‌ها روستای اصلی را کاپوچا می‌نامیدند و به همین دلیل مردم‌شناسی‌های قدیمی این قوم را کاپوچین می‌نامند. زبان آنان به شاخه‌ی تسزیک یا دیدو از خانواده‌ی قفقازی شمال‌شرقی تعلق دارد، گروهی از زبان‌ها که جز در این گوشه‌ی داغستان در جای دیگری به آن‌ها سخن گفته نمی‌شود. نزدیک‌ترین خویشاوند آن هونزیب است که در روستاهای همسایه گفته می‌شود. بژتایی شکل نوشتاری معیار ندارد. آواری نسل‌ها زبان سواد و بازار بوده، روسی با شوروی آمد و بیشتر بزرگسالان بسته به حضور افراد بین این سه زبان جابه‌جا می‌شوند. همین لایه‌لایه بودن است که بژتاها را دشوار شمردنی کرده است: سیاست ملیت‌های شوروی در دهه‌ی 1930 آنان را همراه با دیگر مردمان آندی و دیدو در گروه آواری ادغام کرد و تنها در سرشماری 2002 به‌عنوان تباری جداگانه دوباره ظاهر شدند.

اسلام دیرهنگام به این دره‌ها رسید. گرجستان در سده‌های میانه با کشیشان و کلیساهایش از آن سوی رشته‌کوه گذشت و بژتاها قرن‌ها در آن حوزه‌ی مسیحی ماندند، پیش از آن‌که اسلام سنی، که بیشتر با واعظان آواری آمده بود، در سده‌های هفدهم و هجدهم ریشه بدواند. امروزه آنان مسلمانان سنی مذهب شافعی هستند و دین به شیوه‌ی معمول داغستانی در زندگی روستایی جریان دارد، با روزه‌ی رمضان، امام در عروسی‌ها و تدفین‌ها و مسجد به‌عنوان لنگرگاه سکونتگاه. زیر آن، آیین کهن کوهستانی عادات (آدات) قرار دارد: مهمان‌نوازی شدید، آبروی خانواده‌ی گسترده، و تعهداتی که نسبت به کنَک، یعنی دوست مهمان از روستایی دیگر که چون خویشاوند با او رفتار می‌شود، وجود دارد. اقتصاد از گذشته و تا امروز عمدتاً بر پایه‌ی گوسفندداری بوده است. چوپانان به‌طور سنتی گله‌های خود را به چراگاه‌های زمستانی در دشت‌های کم‌ارتفاع دریای خزر می‌بردند و در تابستان به مرغزارهای آلپی بازمی‌گشتند؛ چرخه‌ای که تقویم را به همان اندازه‌ی جشن‌های مذهبی شکل می‌داد، در حالی که مزارع پلکانی روی شیب‌ها غلات می‌کاشتند. جابه‌جایی‌های دوران شوروی برخی خانواده‌ها را به دشت برد و اکنون جامعه‌های بژتایی در کنار روستاهای کوهستانی در آنجا زندگی می‌کنند، و ماخاچکالا جوانان را حتی دورتر می‌کشاند. با این حال روستاها پابرجایند و زبان همراه آن‌ها، زبانی که کودکانی به آن سخن می‌گویند که بزرگ می‌شوند و علاوه بر آواری و روسی، به آن نیز تسلط کامل خواهند داشت.