اروتیک آرما

آرماها بازماندهٔ یک فتح‌اند. نام آن‌ها از عبارت عربی ar-rumat به معنای «تیراندازان» گرفته شده است. در آغاز این نام به یک شغل اشاره داشت نه به یک تبار: تفنگدارانی که احمد المنصور، سلطان مراکش از سلسلهٔ سعدی، در سال 1590 از آن سوی صحرا فرستاد. امروز این نام به خانواده‌هایی در تمبکتو، گائو، جنه و شهرهای کوچک‌تر خمِ نیجر در مالی اطلاق می‌شود. آن‌ها نسب پدری خود را به آن سپاه می‌رسانند و نزدیک به چهار قرن است که به سنغای سخن می‌گویند.

این لشکرکشی شرطی بلندمدت بود. نیرویی چند هزار نفری به فرماندهی جودر پاشا، که در اسپانیا به دنیا آمده بود، از صحرا گذشت و بسیاری از مردان آن تبعیدیان اندلسی و نومسلمانان زادهٔ اروپا بودند. در سال 1591 در تندیبی با ارتش سنغای روبه‌رو شدند. آتش‌افزارها سرنوشت آن روز را رقم زدند و یکی از بزرگ‌ترین دولت‌های تاریخ غرب آفریقا فرو پاشید. سربازان ماندند و با زنان محلی ازدواج کردند و طی چند دهه پیوندشان با مراکش سست شد. پادگان پاشاهای خود را برگزید و پاشالیک تمبکتو همچون طبقه‌ای نظامی خودگردان اداره می‌شد که بیشتر در ظاهر پاسخگوی مراکش بود. این شهر بهای سنگینی پرداخت: در سال‌های نخست اشغال، عالمان برجسته‌اش، از جمله احمد بابا، به مراکش تبعید شدند. قدرت آرما در سراسر قرن هجدهم زیر فشار طوارق فرسوده شد و در قرن نوزدهم دولت فولانی ماسینا تمبکتو را به‌کلی تصرف کرد.

از دست دادن قدرت نام را محو نکرد. نسب آرما در جامعهٔ سنغای به رتبه‌ای به‌رسمیت‌شناخته بدل شد که به‌عنوان طبقهٔ حاکم کهن شهرهای کنار رود در یادها مانده است و هنوز در آن‌جا وزن اجتماعی دارد. در بیشتر جنبه‌های دیگر، آرماها کاملاً به خمِ نیجر تعلق دارند. زبان‌های خود سربازان مدت‌ها پیش جای خود را به زبان همسرانشان داد. مردم در خانه در تمبکتو به کویرا چینی و در جاهای دیگر به گونه‌های خویشاوند سنغای سخن می‌گویند. آن‌ها، مانند همسایگانشان، مسلمان سنی و پیرو مذهب مالکی‌اند و نماز، رمضان و عیدهای بزرگ ریتم سال را تعیین می‌کنند.

آرماها همچنین از این نظر غیرمعمول‌اند که داستانشان از درون چقدر خوب ثبت شده است. نویسندگان تمبکتو در قرن هفدهم تاریخ السودان و تاریخ الفتاش را نوشتند، و تذکرة النسیان پاشاها را یکی پس از دیگری فهرست می‌کند. منشأ آن‌ها هم در نسخه‌های خطی عربی محلی به‌صورت مکتوب آمده و هم در حافظهٔ خانوادگی نگه داشته شده است.