اروتیک ثمود

ثمود قومی کهن عرب بودند که از قرن هشتم پیش از میلاد تا قرن پنجم میلادی در گوشه شمال‌غربی شبه‌جزیره‌ای می‌زیستند که امروز عربستان سعودی است. سپس از تاریخ ناپدید می‌شوند: احتمالاً در قبیله‌های دیگر جذب شدند و در درجه نخست به‌عنوان داستان هشداردهنده قرآن درباره ملتی که پیامبرش را انکار کرد و نابود شد به یاد مانده‌اند. همین هستی دوگانه است که شناسایی‌شان را ممکن می‌کند. بیشتر قبیله‌های کهن عرب تنها چند کتیبه و یک نام بر جا گذاشته‌اند. ثمود نامی بر جا گذاشت که هنوز هر روز در مسجدها خوانده می‌شود.

شواهد سخت اندک اما واقعی‌اند. سارگون دوم، پادشاه آشور، ثمودیان را در میان مردمان صحرانشینی که در سال 715 پیش از میلاد شکست داد نام می‌برد. پلینیوس و بطلمیوس ثمودیان را در حجاز قرار می‌دهند. سند کلیدی کتیبه‌ای دوزبانه به یونانی و نبطی از معبدی در روافه، در صحرای حسمی، است که به دوران مشترک Marcus Aurelius و Lucius Verus در دهه 160s میلادی تعلق دارد. در آن ثمود به‌عنوان اتحادیه‌ای قبیله‌ای ثبت شده‌اند که با برکت رومی و زیر نظر فرماندار عربستان آن پرستشگاه را ساخته‌اند. دو قرن بعد، فهرست ارتش روم موسوم به Notitia Dignitatum هنوز واحدهای سواره‌نظام ثمودی را در فلسطین و مصر ذکر می‌کند. سپس سکوت. هنگامی که قرآن در قرن هفتم نازل شد، ثمود پیش‌تر به تاریخ کهن پیوسته بودند و همراه با عاد، طسم و جدیس در آنچه نسب‌شناسان عرب «عرب بائده» می‌نامیدند جای داشتند.

به زبانی از عربی شمالی باستان سخن می‌گفتند، خوشه‌ای از گویش‌های سامی که با عربی نخستین پیوند نزدیک داشت. پژوهشگران بعدها نام آنان را برای ثمودی وام گرفتند، برچسبی فراگیر برای ده‌ها هزار کتیبه حک‌شده بر صخره در سراسر عربستان و اردن که بیشترشان به احتمال زیاد هرگز به دست ثمود نوشته نشده‌اند. دین محور داستان آنان است. ثمود تاریخی خدایان پانتئون شمال عربستان را می‌پرستیدند. معبد روافه پرستشگاهی بت‌پرستانه بود. در روایت قرآنی، پیامبر صالح آنان را به یگانگی خدا فراخواند و ماده‌شتری را به‌عنوان نشانه عرضه کرد که باید رها شود تا بچرد و نوبت آب‌خوردن داشته باشد. اما آنان پی آن ماده‌شتر را بریدند. صیحه‌ای، یا زمین‌لرزه‌ای بسته به آیه، در کمتر از سه روز آنان را نابود کرد و تنها صالح و اندکی از مؤمنان را بخشید.

نکته‌ای که ارزش دانستن دارد: قرآن می‌گوید ثمود خانه‌های خود را از دل کوه‌ها تراشیده‌اند و آنان را اصحاب حجر می‌نامد. سنت اسلامی حجر را با مدائن صالح امروزی یکی دانسته است (Mada'in Salih)، یعنی هگرا (Hegra)، که آرامگاه‌های عظیم تراشیده در صخره‌اش در واقع کار نبطیان در قرن یکم میلادی است. قرن‌ها زائران در جاده دمشق با شتاب از کنار این محل گذشتند، چون آن را سرزمینی نفرین‌شده می‌دانستند؛ به گزارشی استناد می‌کردند که می‌گفت خود محمد به یارانش دستور داده بود از آب آن ننوشند. این بدگمانیِ به ارث‌رسیده، بیش از هر باستان‌شناسی، میراث واقعی ثمود است.