اروتیک شاهسون‌ها

این نام بیشتر یک ادعاست تا تبار. شاهسون یعنی «کسانی که شاه را دوست دارند»، اسمی فارسی که به فعلی ترکی چسبانده شده، و وفاداری سیاسی به خاندان صفوی را اعلام می‌کند نه نسب از نیایی مشترک. روایت سنتی می‌گوید شاه عباس اول در قرن هفدهم آنان را از میان قبایل قزلباشی گرد آورد که شاه دیگر به رؤسای آنها اعتماد نداشت. مورخانی که اسناد را بررسی کرده‌اند این کنفدراسیون را دیرتر، در قرن هجدهم و در منطقه مرزی حوالی اردبیل، قرار می‌دهند و روایت بنیان‌گذاری را چیزی می‌دانند که بعداً برای توضیح آنچه از پیش وجود داشت بر آن نهاده شده است. آنچه این مردم را کنار هم نگه می‌داشت زمین و وفاداری بود: مجموعه‌ای از طایفه‌ها، هر کدام به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم‌شده، زیر نظر رؤسایی که هر وقت مصلحتشان ایجاب می‌کرد به تهران پاسخ می‌دادند و هر وقت نه، به هیچ‌کس. آنان به زبان آذربایجانی، زبانی ترکی اغوزی که با کل شمال‌غرب ایران و جمهوری آن‌سوی رود مشترک است، سخن می‌گویند و شیعه دوازده‌امامی‌اند، و این امر اتفاقی نیست. وفاداری‌ای که این نام ثبت کرده وفاداری به سلسله‌ای شیعه بود و ایام عاشورا و شهرهای زیارتگاهی منطقه در متن سال عادی جای دارند.

سرزمین آنان میان دو قطب یک چشم‌انداز واحد امتداد دارد: چراگاه تابستانی در بلندی دامنه‌های آتشفشانی کوه سبلان، و قشلاق زمستانی در پستی استپ مغان، که مسطح و گرم است و به سوی شمال تا رود ارس می‌رسد. آنچه میان این دو جا جابه‌جا می‌کردند همان چیزی است که جهان گسترده‌تر آنان را با آن می‌شناسد. چادر شاهسون، آلاچیق، چارچوبی گنبدی از چوب‌های خم‌شده زیر نمدی سفید است و هیچ شباهتی به چادرهای سیاه از موی بز قشقایی و بختیاری در جنوب دورتر ندارد. درون آن، اسباب خانوار در کیسه‌های تخت‌باف کوچ می‌کرد، و مفرش، ظرف مکعبی بزرگ برای رختخواب با بافت سوماک پودپیچ، از پرطرفدارترین بافته‌ها در سنت کوچ‌نشینی ایران است. قطعه‌های قدیمی‌تر از کارهای جهیزیه بودند و برای دیده‌شدن در حین کوچ ساخته می‌شدند. خود کوچ تا حد زیادی متوقف شده است. امپراتوری روسیه در دهه 1880 مرز را بست و مراتع شمالی را پشت مرزی دولتی باقی گذاشت. حکومت رضاشاه در دهه‌های 1920 و 1930 کوشید با زور به کوچ‌نشینی پایان دهد و برخی خانواده‌ها تنها پس از کناره‌گیری او به چادرها بازگشتند. بعدها کشاورزی مکانیزه دولتی بخش بزرگی از مراتع زمستانی مغان را گرفت. اکثر شاهسون‌ها اکنون در مشگین‌شهر، اردبیل، پارس‌آباد و اطراف آنها و در خانه زندگی می‌کنند، و اقلیتی فعال هنوز آن صعود را انجام می‌دهد.