اروتیک نایمان‌ها

نایمان‌ها کنفدراسیونی استپی بودند که غرب مغولستان را در قرن دوازدهم تا سال ۱۲۰۴ در اختیار داشتند، تا این‌که چنگیزخان در نبرد چاکیرموت آنان را شکست و مردمشان را به دولت تازه‌تأسیس مغول پیوست. نام آنان امروز به‌صورت یک تیره (طایفه) در میان قزاق‌ها، مغول‌ها و چند قوم ترک‌تبار دیگر باقی مانده و نیز به‌عنوان یک پرچم (بنر) در مغولستان درونی. آنچه آنان را روی این فلات متمایز می‌کرد سازمان‌دهی بود. در حالی که بیشتر همسایگانشان ائتلاف‌های قبیله‌ای سست بودند، نایمان‌ها چیزی نزدیک به یک پادشاهی اداره می‌کردند، با دربار خان، دیوان‌خانه‌ای با کاتبان باسواد اویغور و مُهر دولتی. حاکمان آنان القاب ترکی داشتند و قدرتمندترین خانشان، این‌انچ بیلگه، فرمانروایی‌ای برپا کرده بود که از کوه‌های آلتای تا خنگای به سوی شرق و در امتداد بالادست رودخانه ایرتیش به سوی غرب گسترده بود و بر مسیرهایی که آسیای مرکزی را به پادشاهی تانگوت و چین جین پیوند می‌داد مسلط بود.

این نام مغولی است و به معنای هشت است، که به احتمال زیاد شمار تیره‌های سازنده آن را نشان می‌دهد. با این حال زبانی که خود نایمان‌ها به آن سخن می‌گفتند یکی از پرسش‌های بی‌پاسخ آسیای درونی در سده‌های میانه است. القاب آنان و احتمال تبارشان از سکیز اوغوز، یعنی هشت اوغوز دوران اویغور، به ترکی بودنشان گرایش دارد، حال آن‌که نام مغولی و درهم‌تنیدگی ژرف‌شان با سیاست مغول خلاف آن را نشان می‌دهد. به احتمال زیاد دوزبانه بوده‌اند، که در آن مرز چیز غیرعادی‌ای نبود. در مورد دین، وضع کم‌ابهام‌تر است. نخبگان نایمان مسیحیت را از کلیسای شرق، یعنی به‌اصطلاح کلیسای نسطوری که در امتداد جاده ابریشم گسترش یافت، پذیرفته بودند و آن را در کنار آیین‌های شامانی کهن‌تر به‌جا می‌آوردند؛ نایمان‌ها و رقبای کرایتشان دو قدرت مسیحی فلات بودند، زمانی که تموجین در حال اوج گرفتن بود. آن رقابت به شکلی تلخ پایان یافت: وقتی اونگ خان، فرمانروای کرایت‌ها، در سال ۱۲۰۳ به سوی سرزمین نایمان گریخت، یک نگهبان مرزی او را بی‌آن‌که بشناسدش کشت و جمجمه‌اش به دربار نایمان آورده شد و همچون یادگاری مقدس با آن رفتار شد.

نابودی این کنفدراسیون ناشی از یک نزاع جانشینی بود. پسران این‌انچ بیلگه، تایانگ خان و بویروق، پادشاهی را میان خود تقسیم کردند و هر یک جداگانه شکست خوردند. تایانگ بر اثر زخم‌هایی که در چاکیرموت برداشته بود درگذشت؛ بویروق دو سال بعد شکار شد؛ پسر تایانگ، کوچلوگ، به سوی غرب گریخت، در سال ۱۲۱۱ تخت قراخیتای را تصاحب کرد و در سال ۱۲۱۸ به دست تعقیب‌کنندگان مغول کشته شد. ماندگارترین هدیه نایمان‌ها به فاتحانشان جنبه اداری داشت. تاتا-تونگا، کاتب اویغور و نگهبان مُهر نایمان، در سال ۱۲۰۴ اسیر شد و به مغولان آموخت که زبانشان را با حروف اویغوری بنویسند. آن خط عمودی هنوز در مغولستان درونی به کار می‌رود و در مغولستان به‌عنوان خط رسمی بازگردانده شده است، که یعنی هر سطر از زبان مغولی که با خط سنتی نوشته می‌شود میراث نایمانی را با خود دارد.