اروتیک لاک‌ها

لاک‌ها در منطقه‌ای کوچک در ارتفاعات مرکزی داغستان زندگی می‌کنند، تقریباً در حوضه قازی-قموخ، که رشته‌کوه‌ها آن را احاطه کرده‌اند و بیشترِ کار حفظ زبانشان را انجام داده‌اند. جمعیتشان تنها چند صد هزار نفر است، اما از قدیمی‌ترین حضورهای پیوسته در شرق قفقاز به شمار می‌روند و به زبانی سخن می‌گویند که به هیچ خانواده‌ای تعلق ندارد که کسی بیرون از منطقه با آن آشنا باشد: قفقازی شمال‌شرقی، همان شاخه ژرف که آواری، لزگی و چچنی را پدید آورد، زبان‌هایی که همگی برای یکدیگر نامفهوم‌اند و همخوان‌های بسیار دارند. خود زبان لاکی ده‌ها واج دارد و نظام اسمی آن چند جنس دستوری دارد که بر پایه جان‌داری و شکل دسته‌بندی می‌شوند، نه جنسیت. همسایگانی که یک دره آن‌سوتر زندگی می‌کنند نمی‌توانند آن را دنبال کنند.

لاک‌ها برای چند قرن مرکز سیاسی ارتفاعات بودند. خانات قازی-قموخ با مقر خود در قموخ، از دوره میانه تا سده هجدهم قدرت منطقه‌ای جدی بود، و خود قموخ جایی بود که اسلام برای نخستین بار در داغستان ریشه دواند. لاک‌ها در سده‌های هشتم و نهم میلادی، پیش از بیشتر همسایگانشان، به اسلام گرویدند و این شهر مدت‌ها پس از آنکه برتری سیاسی به دیگران رسید، به‌عنوان کانون دینی و علمی شهرت داشت. اسلام سنی بر مذهب شافعی، سنت موروثی آنهاست که با وابستگی‌های طریقت‌های صوفی درهم آمیخته است؛ این طریقت‌ها در سده نوزدهم در برابر فتح روسیه مقاومت کردند و در دهه‌های شوروی، تا حدی موفق، به‌زیرزمین رفتند.

آنچه لاک‌ها در میان متخصصان قفقاز بی‌سروصدا به آن شناخته می‌شوند، هنر دستی است. قازی-قموخ و روستاهای اطراف آن در نزدیکی قوباچی نسل‌ها جواهرساز، اسلحه‌ساز، مسگر و نقره‌کوب تربیت کردند که کارشان در سراسر قفقاز و به بازارهای فارسی و عثمانی رسید. این پیشه چنان در زندگی ریشه داشت که روستاهای کامل مردان خود را سال‌ها به‌عنوان صنعتگران دوره‌گرد می‌فرستادند و با دستمزدهایی به خانه بازمی‌گشتند که جمعیت‌هایی را سرپا نگه می‌داشت که کشاورزی اندک کوهستانی نمی‌توانست نگهشان دارد. این الگوی مهاجرت کاری، فصلی، چندنسلی و بسیار تخصصی، یکی از نشانه‌های ویژه لاک‌هاست. کوچ اجباری سال 1944 در دوره استالین، که لاک‌ها به‌زور به زمین‌های خالی‌شده چچن در دشت‌ها منتقل شدند و سپس بخشی از آنان بازگردانده شدند، پیوستگی زندگی بسیاری از خانواده‌ها را گسست و شکافی را پدید آورد که هنوز احساس می‌شود، میان جوامع ارتفاعات و جوامع دشت. این زبان اکنون آسیب‌پذیر طبقه‌بندی می‌شود و از راه کاربرد خانگی و سنت ادبی کوچکی ادامه می‌یابد، نه از طریق هیچ توان نهادی.