اروتیک آپاچی‌های خیکاریا

جیکاریلا‌ها خود را Haisndayin می‌نامند که معمولاً به «مردمی که از زیر آمدند» ترجمه می‌شود. این نام از داستان پیدایش آنها گرفته شده، نه از هیچ نقطه‌ای روی نقشه. نامی که بیگانگان به کار می‌برند کلمه‌ای اسپانیایی به معنای «سبد کوچک» است و بیشتر کسان آن را اشاره‌ای به سبدبافی حلقه‌ای آنها می‌دانند. آنها از قبایل آپاچی‌اند، اما آپاچی‌ای از نوع خاص خودشان. آنها مردمان کوهستانی بودند که به شرق و به دشت‌ها می‌رفتند تا بوفالو شکار کنند و در دره‌های رودخانه‌ها ذرت می‌کاشتند. آنها همچنین پیش از آنکه ایالات متحده بیاید و به آنها بگوید کجا زندگی کنند، پیوندهای نزدیکی با پوبلوهای تائوس و پیکوریس داشتند.

سرزمین قدیمی آنها در سراسر شمال‌شرقی نیومکزیکو و جنوب کلرادو گسترده بود. سنت لبه‌های آن را با چهار رود مقدس نشان می‌دهد: ریو گرانده، چاما، آرکانزاس و کانادیان. مردم به دو گروه تقسیم شدند. گروه Llaneros، یعنی مردم دشت، به سوی سرزمین بوفالوها در شرق گرایش داشت. گروه Olleros که اسپانیایی‌ها به خاطر سفال‌هایشان این نام را بر آنها نهادند، کوهستان‌ها و دره‌های رودخانه‌ها را در اختیار داشت و کوزه‌های سفالی درخشانی از گل میکادار می‌ساخت. این تقسیم هرگز قبایل جداگانه‌ای نساخت و هنوز هر سپتامبر در دریاچه استون خود را نشان می‌دهد، جایی که دوندگان از دو طرف در مسابقه تشریفاتی تناوبی وابسته به برداشت محصول دیدار می‌کنند.

زبان جیکاریلا یک زبان آتاباسکانی جنوبی است، نزدیک‌ترین زبان به آپاچی لیپان و خویشاوندی دورتر از زبان ناواهو. این زبان به خانواده ناداین تعلق دارد که تا کانادا و آلاسکا در شمال امتداد دارد. این زبان با زبان‌های تانوئی پوبلوهای همسایه یا با زبان یوت در شمال ارتباطی ندارد و بیشتر گویشوران مسلط امروزی سالخورده‌اند. آیین‌های مذهبی با وجود همه چیز ادامه یافت. مراسم شفابخشی معروف به Holiness Rite که اغلب «رقص خرس» نامیده می‌شود، آیینی درمانی است و دختران هنوز از طریق جشنی که به افتخارشان برپا می‌شود به سن بلوغ می‌رسند. بسیاری از خانواده‌ها نیز در کلیساهای پروتستان یا کاتولیک شرکت می‌کنند و این دو را رقیب یکدیگر نمی‌دانند.

قرن نوزدهم بی‌رحمانه بود. جنگجویان جیکاریلا و یوت در سال ۱۸۵۴ در سینگیلا دراگون‌های ایالات متحده را شکست دادند. لشکرکشی‌هایی که پس از آن آمد، جیره‌های غذایی، پیمان‌هایی که تصویب نشدند و جابه‌جایی‌های اجباری را به همراه آورد، از جمله تلاشی ناموفق برای انتقال آنها به قلمرو مسکالرو. قلمروی ویژه‌ای در اطراف دالس تنها در سال ۱۸۸۷ به آنها داده شد و در اوایل قرن بیستم سل در آن ویرانی به بار آورد. نفت و گازِ زیر آن زمین اوضاع را تغییر داد. در سال ۱۹۸۲ قبیله در دیوان عالی کشور ایالات متحده پرونده Merrion v. Jicarilla Apache Tribe را برد که اختیار آن را برای مالیات گرفتن از شرکت‌هایی که روی قلمرو آن حفاری می‌کنند تأیید کرد. این رأی هنوز برای کنترل قبایل بر منابع طبیعی محوری است. امروز ملت آپاچی جیکاریلا دولت خود را اداره می‌کند و شکار مشهور گوزن الک جایزه‌دار را برگزار می‌کند و سبدبافان آن هنوز همان هنری را تمرین می‌کنند که پشت آن نام اسپانیایی قدیمی بود.