اروتیک هوی‌ها

هوئی‌ها سومین اقلیت قومی بزرگ چین هستند؛ بنا بر سرشماری 2020، حدود 11.4 میلیون نفر، که در سراسر کشور پراکنده‌اند و بیشترین تمرکزشان در منطقه‌ی خودمختار هوئی نینگشیا (جایی که حدود 35% جمعیت منطقه را تشکیل می‌دهند)، گانسو، هنان، شین‌کیانگ، یون‌نان، هبی، شاندونگ، آنهوی، لیائونینگ، پکن و تیانجین است. هوئی‌ها در میان اقلیت‌های قومی چین از این نظر متمایزند که به زبان ماندارین چینی (یا گویش‌های محلی هان) سخن می‌گویند، نه به زبانی قومی و جداگانه، و هویت قومی‌شان عمدتاً با سنت دینی اسلام سنی، آشپزی متمایز («به سبک هوئی»، که بر تهیه‌ی حلال و تأثیر گسترده‌ی آسیای مرکزی و غربی تأکید دارد) و تبار تاریخی از تاجران و سربازان مسلمان عرب، فارس و آسیای مرکزی در سده‌های میانه تعریف می‌شود؛ کسانی که در دوره‌های تانگ، سونگ، یوآن و مینگ (سده‌های هفتم تا هفدهم میلادی) در چین ساکن شدند و به‌طور گسترده با جمعیت هانِ پیرامون خود درآمیختند.

شکل‌گیری تاریخی

جامعه‌ی هوئی از طریق فرایندی لایه‌لایه از مهاجرت مسلمانان به جامعه‌ی هان چین، در طول نه سده شکل گرفت. لایه‌ی دوره‌ی تانگ (618 تا 907) تاجران دریایی جاده‌ی ابریشم از عرب و فارس را به بندرهای ساحلی جنوب‌شرقی آورد؛ مسجد هوآیشنگ در گوانگجو که به‌طور سنتی به سال 627 نسبت داده می‌شود، کهن‌ترین مسجد فعال و پیوسته‌ی چین است و لنگرگاه نهادی جامعه‌ی مسلمان ساحل جنوب‌شرقی به شمار می‌رود. لایه‌ی دوره‌ی سونگ (960 تا 1279) جوامع تاجران را در چوآنجو و هانگجو گسترش داد، جایی که سنگ‌قبرهای دوزبانه با خط‌های فارسی، عربی و چینی در گورستان عصر یوآن، وجود جمعیتی مسلمان، بزرگ، ساکن و بازرگان را تا سده‌ی سیزدهم مستند می‌کند.

گسترش تعیین‌کننده در دوره‌ی مغول-یوآن (1271 تا 1368) رخ داد؛ در این دوره مسلمانان فارس، ترک‌های آسیای مرکزی و عرب به‌عنوان سمو (طبقه‌ی اداری درجه‌دوم، بالاتر از هان چینی در سلسله‌مراتب نژادی مغول) وارد شدند و در سراسر شمال چین به‌عنوان سربازان پادگان، مقامات مالی و تاجر اسکان یافتند. تحکیم دوره‌ی مینگ (1368 تا 1644) حمایت مغولان را با حمایت هان جایگزین کرد، اما طبقه‌ی اداری مسلمان را حفظ نمود و به‌تدریج جمعیت را از راه پذیرش زبان چینی هان، پذیرش نام خانوادگی به سبک هان (که شاخص‌ترین نمونه‌ی مستند آن «ما» است که از محمد گرفته شده، افزون بر ها، سای، شا، سو، دینگ و دیگران) و ازدواج با زنان هان، چینی‌سازی کرد. تا آغاز دوره‌ی چینگ (1644 تا 1912) هوئی‌ها جامعه‌ای مسلمان بودند که به ماندارین سخن می‌گفتند، نام خانوادگی هانی داشتند و به‌عنوان دسته‌ی امروزین شناخته می‌شدند.

تمایز منطقه‌ای

هوئی‌ها جمعیتی یکدست نیستند. هوئی‌های شمال‌غربی، که عمدتاً در نینگشیا، گانسو و چینگهای متمرکزند، بیشتر از لایه‌های آسیای مرکزی در دوره‌های مغول-یوآن و مینگ سرچشمه می‌گیرند، پیوندهای نهادی صوفیانه‌ی قوی‌تری با آسیای مرکزی حفظ کرده‌اند (طریقت‌های منهوان نقشبندی، قادری و کبروی که از سده‌ی هفدهم به بعد زندگی دینی شمال‌غرب را سازمان دادند) و مهم‌ترین شورش‌های مسلمانان در سده‌ی نوزدهم علیه حکومت چینگ را پدید آوردند. هوئی‌های هنان و هبی، که در دشت مرکزی متمرکزند، از لایه‌ی پیشین دوره‌های تانگ-سونگ سرچشمه می‌گیرند، از سنت جدیمو («آموزه‌ی کهن») پیروی می‌کنند که سنی‌تر و ارتدوکس‌تر است و بدون ساختار طریقت‌های صوفی است، و از نظر تاریخی بیشتر از نظر کشاورزی در زندگی روستایی هان ادغام شده‌اند. هوئی‌های یون‌نان، که از استقرار دوره‌ی مغول در فلات یون‌نان به رهبری سید اجل شمس‌الدین عمر (فرمانروای یون‌نان در دوره‌ی یوآن و زاده‌ی بخارا که در 1279 درگذشت) سرچشمه می‌گیرند، به گویش ماندارینی یون‌نان سخن می‌گویند و پایگاه جمعیتی شورش پانتای در سال‌های 1856 تا 1873 به رهبری دو ون‌شیو بودند؛ دولت کوتاه‌عمر پینگ‌نان گو در دالی موفق‌ترین پروژه‌ی سیاسی هوئی‌ها در سده‌ی نوزدهم بود. هوئی‌های ساحلی در چوآنجو و گوانگجو کهن‌ترین معماری مسجد و متراکم‌ترین بایگانی مستند را حفظ کرده‌اند، اما از نظر جمعیتی کوچک‌ترین خوشه‌های منطقه‌ای هستند.

آموزش و نهادهای دینی

سنت جینگتانگ جیائوی («آموزش مسجد») که در اواخر دوره‌ی مینگ در شنشی به دست هو دنگژو (درگذشته‌ی حدود 1597) بنیان نهاده شد، هسته‌ی نهادی تعلیم اسلامی هوئی‌هاست. این سنت شبکه‌ای از جینگشوه (مکاتب قرآنی) را پدید آورد که به مساجد محلی وابسته بودند و عربی و فارسی را در کنار چینی آموزش می‌دادند؛ مجموعه‌ای از متون هان کیتاب را تولید کرد که الهیات اسلامی را به واژگان فلسفی کنفوسیوسی برگرداند، و طبقه‌ی آخونگ (امام، برگرفته از فارسی آخوند) را تربیت کرد که زندگی دینی جامعه‌ی هوئی را اداره می‌کند. نویسندگان هان کیتاب در سده‌های هفدهم و هجدهم، یعنی وانگ دای‌یو، لیو ژی، ما ژو و ما ده‌شین، مفصل‌ترین رویارویی پایدار میان الهیات اسلامی و سنت کنفوسیوسی و نوکنفوسیوسی را پدید آوردند که در هیچ ادبیات جهانی دیگری نظیر ندارد و امروز نیز بخشی از خودشناسی فکری هوئی‌ها باقی مانده است.

تاریخ معاصر و دوره‌ی جمهوری خلق چین

شورش‌های هوئی‌ها در سده‌ی نوزدهم، یعنی شورش پانتای در یون‌نان (1856 تا 1873) و شورش دونگان که بسیار بزرگ‌تر بود در شمال‌غرب (1862 تا 1877)، به تلفات جمعیتی سنگین و مهاجرت اجباری انجامید: جمعیت بازمانده‌ی شمال‌غرب که به ترکستان روسیه گریختند، به جامعه‌ی امروزین دونگان در قزاقستان و قرقیزستان تبدیل شدند که زبانشان، برگرفته از ماندارین گانسو، و سنت دینی هوئی‌شان در مطالعات چینی آسیای مرکزی ثبت شده است. دوره‌ی جمهوری (1912 تا 1949) بلوک سیاسی بزرگ جنگ‌سالاران هوئی را پدید آورد که به «جناح ما» معروف بود و شامل ما بوفانگ، ما هونگکوی و ما هونگبین می‌شد؛ این بلوک در دهه‌های 1930 و 1940 بر چینگهای، نینگشیا و گانسو مسلط بود و آخرین تشکل سیاسی منطقه‌ای بزرگ غیرهان بود که در جمهوری خلق چین ادغام شد.

جمهوری خلق چین منطقه‌ی خودمختار هوئی نینگشیا را در 1958 تأسیس کرد و واحد اداری در سطح استانی را ایجاد نمود که بر پایه‌ی هویت قومی هوئی سازمان یافته بود (اگرچه هوئی‌ها در خود نینگشیا اقلیتی 35% هستند و خودمختاری آن نهادی است، نه بر پایه‌ی اکثریت جمعیتی). انقلاب فرهنگی (1966 تا 1976) مساجد را بست، جینگتانگ جیائوی را ممنوع کرد و طبقه‌ی آخونگ را آزار داد؛ این شدیدترین دوره‌ی گسست دینی-فرهنگی در تاریخ هوئی‌ها بود. دوره‌ی اصلاحات پس از 1980 احیای دینی گسترده، بازگشایی مساجد و مکاتب قرآنی، و ساخت زیرساخت‌های تازه‌ی مسجدی در سراسر شمال‌غرب را شاهد بود. سیاست «چینی‌سازی دین» پس از 2017 مقررات معماری مساجد را سخت‌تر کرده (برداشتن گنبدهای سبز و تابلوهای عربی در بسیاری از مناطق)، آموزش قرآنی برای افراد زیر هجده سال را محدود کرده، و چرخشی قابل‌سنجش در روند احیای دینی دهه‌های 1980 تا 2010 پدید آورده است؛ هرچند تأثیر آن به‌مراتب کمتر از کمپین موازی علیه جامعه‌ی مسلمان اویغور در شین‌کیانگ بوده است.

تمایز هوئی‌ها از اویغورها

هوئی‌ها و اویغورها گاه در گزارش‌های خارجی با هم خلط می‌شوند و «مسلمانان چینی» خوانده می‌شوند، اما آن‌ها دو گروه قومی متمایزند با زبان‌ها، نیاکان و تاریخ سیاسی متفاوت. اویغورها جمعیتی ترک‌زبان‌اند که سرزمینشان واحه‌های حوضه‌ی تاریم در شین‌کیانگ است و نیاکانشان از جمعیت ترک دوره‌ی مغول در آسیای مرکزی برمی‌خیزد؛ هوئی‌ها چینی‌زبان‌اند، در داخل چین پراکنده‌اند و نیاکانشان تاجران عرب، فارس و آسیای مرکزی‌اند که در طول هزار سال در فرهنگ هان چینی حل شدند. هوئی‌ها فشار دولتی بسیار کمتری از اویغورها تحمل می‌کنند و این دو جامعه در دوره‌ی معاصر گاه به‌شدت با هم اختلاف داشته‌اند؛ هوئی‌ها در چند لشکرکشی دوره‌ی چینگ علیه شورش‌های اویغوری به‌عنوان نیروی کمکی به کار گرفته شدند و خاطره‌ی امروزین آن لشکرکشی‌ها همچنان این رابطه را رنگ می‌زند.