اروتیک هاتی‌ها

هاتی‌ها مردمی از عصر برنز بودند که در آناتولی مرکزی، در محدودهٔ ترکیهٔ امروزی، زندگی می‌کردند. آنان در هزارهٔ سوم پیش از میلاد شکوفا بودند و در سده‌های هجدهم و هفدهم پیش از میلاد به‌تدریج در هیتی‌های هندواروپایی جذب شدند. از ایشان هیچ جامعهٔ بازمانده‌ای باقی نماند. آنچه به‌جای آن برجای گذاشتند نامی بود: هیتی‌ها نام سرزمین هاتی را بدون تغییر پذیرفتند و این نام از راه کاربرد مصری، آشوری و کتاب‌مقدسی به برچسب امروزی «هیتی» بدل شد، که از نظر فنی متعلق به مردمی است که هاتی‌ها در برابرشان شکست خوردند. سرزمین هاتی درون انحنای بزرگ رود قزل‌ایرماق، یعنی هالیسِ دوران کلاسیک، روی فلات بلند پیرامون چوروم و یوزگات امروزی قرار داشت. شهر اصلی آن هاتوش بود که بعدها هاتوسا نامیده شد و نزدیک بوغازکاله قرار داشت. محوطهٔ دیگری به نام آلاجا هویوک گورهای چاهی سلطنتی اواخر هزارهٔ سوم را در خود دارد که برجسته‌ترین اثر مادی به‌جامانده از هاتی‌هاست: جواهرات طلا و الکتروم، سلاح، و درفش‌های برنزی با گوزن، گاو نر و دیسک‌های خورشیدی سوراخ‌دار بر فرازشان که آنکارای امروزی آنها را به‌عنوان نشان شهری پذیرفت.

زبان هاتی‌ها، یعنی زبان هاتی، زبانی منزوی است. نه سامی است و نه هندواروپایی، واژه‌هایش را با رشته‌هایی از پیشوند می‌سازد، و با زبان‌های قفقاز شمال‌غربی مقایسه شده است، بی‌آنکه کسی پیوندی میان آنها را اثبات کرده باشد. تقریباً همهٔ آنچه از آن می‌دانیم از هیتی‌ها به‌دست آمده است؛ آنان دعاها و سرودهای هاتی را در آیین‌های معبد زنده نگه داشتند، مدت‌ها پس از آنکه دیگر کسی در خانه به آن زبان سخن نمی‌گفت. آنان این بخش‌ها را با عبارت hattili یعنی «به زبان هاتی» نشانه‌گذاری می‌کردند و گاه ترجمه‌ای نیز ارائه می‌دادند. هیتی‌ها زبان خود را nesili می‌نامیدند، برگرفته از شهر نسا، پس از همان آغاز کشور و زبان نام‌های متفاوتی داشتند. از نظر سیاسی هاتی‌ها هرگز یک دولت واحد نبودند، بلکه مجموعه‌ای از شهر-پادشاهی‌های دیوارکشی‌شده بودند. سنت هیتی پادشاهی به نام پیوستی از هاتی را به یاد دارد که به دست آنیتای کوسارایی شکست خورد؛ آنیتا هاتوش را سوزاند و هر کس را که دوباره در آن سکونت گزیند نفرین کرد. با این حال هیتی‌ها دوباره در آن سکونت گزیدند و آن را پایتخت خود ساختند.

میراث عمیق‌تر هاتی‌ها دینی است. آیین رسمی دولت هیتی بر بنیادهای هاتی استوار بود: الههٔ خورشید آرینا، خدای طوفان تارو، خدای ناپدیدشونده تلیپینو که اسطورهٔ او شکست محصولات را توضیح می‌دهد، و الههٔ ایناره که در جشن بهاری پوروللی به شکست مار ایلویانکا کمک می‌کند، و خود پوروللی نیز نامی هاتی است. حتی عنوان‌های شاهی هیتی، یعنی لابارنا برای پادشاه و تاوانانا برای ملکه، معمولاً به زبان هاتی بازگردانده می‌شوند، و همچنین هالماسوئیت، تخت خدایگان‌شده‌ای که پادشاهان بر آن نشانده می‌شدند. تمدن هیتی تا حد زیادی تمدن هاتی بود که به زبانی تازه سخن می‌گفت.