اروتیک گوران‌ها

گورانی‌ها بیش از آنکه با مرز شناخته شوند، با زبان خود شناخته می‌شوند. در بلندی‌های زاگرس، جایی که ایران به عراق می‌رسد، گوران نامی است برای مردمی که به گورانی سخن می‌گویند، یا پدربزرگ و مادربزرگشان سخن می‌گفتند. بیشتر گویشوران این زبان آن را کردی می‌نامند، اما بیشتر زبان‌شناسان چنین نمی‌کنند. گورانی به شاخه ایرانی شمال‌غربی تعلق دارد و نزدیک‌ترین خویشاوند آن کردی‌ای نیست که در همسایگی آن رایج است، بلکه زازاکی است که در شرق آناتولی و از دور شنیده می‌شود. این خویشاوندی عجیب مدت‌هاست به بحثی علمی دامن زده است: اینکه گورانی‌زبانان از منطقه خزر به جنوب کوچ کرده‌اند و کردی اطرافشان بعدها بر لایه‌ای کهن‌تر از گورانی گسترده شده است. امروز بیشتر گورانی‌ها خود را کرد می‌دانند. جز نام، آنان هیچ ارتباطی با گورانی‌های اسلاوی‌زبان بالکان ندارند.

آنان دو قلمرو اصلی دارند. نخست هورامان است، شبکه‌ای از دره‌های پرشیب در اطراف پاوه و مریوان در ایران و حلبچه در عراق. زبان در آنجا بیشترین استواری را دارد. روستاهای پلکانی آن، که بام خانه‌ای خانواده‌ای حیاط خانواده دیگر است، در سال 2021 از سوی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. در جنوب، کنفدراسیون قبایل گوران پیشین بر ارتفاعات اطراف گهواره و رشته‌کوه دالاهو در استان کرمانشاه تسلط داشت. در آنجا گورانی زمین خود را به کردی جنوبی و فارسی می‌بازد. جوامع خویشاوند بجلانی، کاکایی و شبک نیز در جیب‌هایی نزدیک خانقین، کرکوک و موصل زندگی می‌کنند.

دین نیز همین نقشه را دنبال می‌کند. هورامان امروز عمدتاً سنی‌مذهب است و خانقاه‌های صوفیان نقشبندی در آن مدت‌ها اقتدار واقعی داشتند. با این حال، زیارتگاه دره در پردیوار به سلطان سهاک پیوند دارد، شخصیت بنیان‌گذار یارسان که اهل حق نیز نامیده می‌شود. منطقه دالاهو هنوز یکی از مراکز این آیین است. گردهمایی‌های یارسانی بر گرد تنبور بلندگردن و بر شعری مقدس شکل می‌گیرند که به گورانی نوشته شده است، و مردان یارسانی سنتاً سبیل خود را اصلاح نمی‌کنند. برخی جوامع گوران شیعه‌مذهب‌اند.

نسل‌ها گورانی زبان شعر این بخش از زاگرس بود. زبان دربار شاهزادگان اردلان در سنندج بود و حتی شاعرانی که در خانه به گویش‌های دیگر سخن می‌گفتند، به آن شعر می‌سرودند. خانای قبادی در قرن هجدهم داستان شیرین و خسرو را به گورانی بازگفت. مولوی توگوزی، بزرگ‌ترین شاعر صوفی قرن نوزدهم، نیز به این زبان سرود، حتی زمانی که سورانی، که از دربار رقیب بابان در سلیمانیه حمایت می‌شد، جای آن را می‌گرفت. آداب کهن در هورامان به آسانی دیده می‌شود. کلاش هست، کفش‌های نخی سفید و دست‌بافتی که هنوز در این دره‌ها ساخته می‌شوند. سیاه چمانه هست، سبکی کهن از آواز بی‌همراهی ساز. و مراسم سالانه پیر شالیار در هورامان تخت با غذای مشترک، طبل‌های دف و صف‌های بلند رقصندگان برگزار می‌شود.