اروتیک گودالا

گدالاها قبیلهٔ صنهاجهٔ بربر در غرب دورافتادهٔ صحرا بودند. در سدهٔ یازدهم، این چوپانان شتردار بر سوی اقیانوس اطلس کشور امروزی موریتانی تسلط داشتند و بعدها در جامعهٔ حسانی که هنوز در آن سرزمین زندگی می‌کند ادغام شدند. تاریخ دو کار متضاد را به یاد دارد: یکی آنکه رئیس گدالا واعظی را آورد که جنبشش به امپراتوری مرابطون بدل شد، و دیگری آنکه گدالاها نخستین مردمی بودند که او را بیرون راندند.

گدالاها به همان گروه سست صنهاجه تعلق داشتند که لمتونه و مسوفه را نیز دربر می‌گرفت، یعنی چوپانان صحرانشینی که میان مغرب و ساحل رفت‌وآمد می‌کردند. آنان به زبان بربری صنهاجی سخن می‌گفتند که نیای زناگه است. زناگه هنوز در چند جامعه در جنوب‌غربی موریتانی باقی مانده و گویشورانش در میان گویشوران عربی حسانی قرار دارند. مردان این قبیله‌ها بخش پایین صورت را با لِثام، یعنی پارچه‌ای روبنده‌مانند، می‌پوشاندند و نویسندگان عرب به همین سبب کل گروه را ملثمون نامیدند.

گسست از مرابطون

در دههٔ 1030 میلادی، یحیی بن ابراهیم، رئیس گدالا، به زیارت مکه رفت. مردمش مسلمان بودند، اما تنها به‌طور سطحی، و او در راه بازگشت به دنبال استادی گشت. این جست‌وجو او را از قیروان و جنوب مراکش گذراند و سرانجام به عبدالله بن یاسین رسید، فقیه سخت‌گیر مالکی که پذیرفت با او به جنوب بیاید. این ترتیب تا زمانی که یحیی زنده بود برقرار ماند. پس از مرگ او، رهبران گدالا که از سخت‌گیری ابن یاسین به ستوه آمده بودند، اقتدارش را از او گرفتند، خانه‌اش را ویران کردند و او را بیرون راندند. لمتونه او را پذیرفتند و ارتشی که سپس مراکش و اندلس را فتح کرد از همین آغاز دوم برخاست. گدالاها تنها کنار نکشیدند، بلکه با جنبش تازه جنگیدند و در میانهٔ دههٔ 1050 میلادی فرمانده لمتونی آن، یحیی بن عمر، را در نبرد کشتند.

پس از آن هیچ دولت گدالایی شکل نگرفت و با گذشت زمان این نام دیگر نشانگر یک گروه سیاسی نبود. قبیله‌های عرب بنی‌حسان در اواخر سده‌های میانه به منطقه راه یافتند. پس از جنگ شر بوبه در سدهٔ هفدهم، بیشتر تیره‌های بربر کهن به زوایا بدل شدند، یعنی تبارهایی از روحانیان و دانشمندان که زیر سلطهٔ گروه‌های جنگاور عرب زندگی می‌کردند. گدالاها در آن جامعهٔ حسانیِ لایه‌لایه و در فصل آغازین داستان مرابطون زنده‌اند، به‌عنوان مردمی که آن را آغاز کردند و سپس از فرمانبرداری از آن سر باز زدند.