اروتیک اکوی

اکوی‌ها که خودشان و همسایگانشان آن‌ها را اجاگهام می‌نامند، در منطقه مرزی جنگلی میان ایالت کراس ریور در جنوب شرقی نیجریه و جنوب غربی کامرون زندگی می‌کنند. زمین تپه‌ای، پرآب و رودخانه‌ای است و مردمی را شکل داده که روستاهایشان را پیرامون فضاهای بازِ پاک‌شده ساخته‌اند و جنگل اطرافشان را هم انباری برای خوراک و هم بایگانی می‌دانستند. برآوردها جمعیت آنان را در دو کشور حدود 180,000 نفر می‌دانند؛ اجاگهامِ نیجریه بیشتر در اطراف ایکوم و اتونگ متمرکزند و جوامع کامرونی در سراسر بخش مانیو پراکنده‌اند.

زبان آنان، اجاگهام، به شاخه اکوئید از زیرخانواده بانتوئید در خانواده نیجر-کنگو تعلق دارد و در نقطه تلاقی زبانی‌ای قرار دارد که در آن آفریقای بانتوزبان به‌تدریج به زبان‌های غیربانتوی کهن‌تر حوضه رودخانه کراس می‌پیوندد. زبان‌شناسان اکوئید را کلیدی مفید برای فهم این گذار می‌دانند: آن‌قدر به بانتو نزدیک است که آن را روشن کند، و آن‌قدر متمایز است که پیش از آن پدید آمده است. امروزه بیشتر اجاگهام‌ها مسیحی‌اند، نتیجه تماس طولانی مبلغان مذهبی از طریق کالابار و مامفه، هرچند جهان آیینی کهن بیشتر از آن‌که ناپدید شده باشد، در پس‌زمینه زندگی روستایی جای گرفته است.

اکوی‌ها نزد بیگانگان بیش از همه با دو چیز شناخته می‌شوند که هر دو ارزش یادکرد دارند، زیرا در مرکز نگرش این گروه به خودش قرار دارند. نخستین آن‌ها نسیبیدی است، نظامی بومی از نشانه‌های ایدئوگرافیک که پیش از تماس با اروپاییان پدید آمد و برای انتقال اندیشه‌ها، مشخص کردن نقش‌های اجتماعی، ثبت داوری‌ها و نگارش معنای آیینی به کار می‌رفت. نسیبیدی بر کاسه‌های کدویی، منسوجات، بدن و دیوارهای خانه‌های گردهمایی دیده می‌شود؛ برخی نشانه‌ها عمومی‌اند و برخی تنها ویژه آیین‌آموختگان. این نظام از معدود نظام‌های شبه‌نوشتاری آفریقای جنوب صحراست که منشأ آن کاملاً بیرون از حوزه عربی و لاتین است. دومین آن‌ها سرپوش و ماسک کلاه‌خودی پوشیده از پوست است که از چوب کنده‌کاری و با پوست آنتلوپ پوشانده می‌شوند، با واقع‌گرایی چنان قانع‌کننده که گردآورندگان اروپایی قرن نوزدهم در ابتدا باور نمی‌کردند چهره‌ها انسانی نیستند. این ماسک‌ها به انجمن مردان اکپه (یا مگبه، بسته به گویش) تعلق دارند، انجمنی درجه‌بندی‌شده که از نظر تاریخی در سراسر منطقه رودخانه کراس نقش نهاد حکومتی و قضایی را ایفا می‌کرد و هنوز زندگی آیینی بسیاری از جوامع را اداره می‌کند.

سازمان اجتماعی اجاگهام پدرتبار است، اما با انجمن‌های لقبی‌ای که به هر دو جنس باز است لایه‌لایه شده است، و سنتاً اقتدار با شورای روستا بوده، نه با هیچ شخصیت رئیس‌گونه‌ای. مرز استعماری که زادبوم آنان را دو نیم کرد، هرگز کاملاً اجاگهام‌ها را دو نیم نکرده است؛ خویشاوندی، تجارت و لژهای اکپه همچنان آزادانه از آن عبور می‌کنند.