اروتیک دیبو

دیبو مردمی از مرکز شمال نیجریه‌اند که احساس خویشتنشان همواره ناچار بوده در برابر همسایه‌ای بزرگ‌تر بایستد. گفتارشان به نوپه چنان نزدیک است که زبان‌شناسان هر دو را در یک خوشه قرار می‌دهند، و بیگانگان مدت‌ها دیبو را شاخه‌ای از نوپه دانسته‌اند. سوابق قدیمی‌تر با نام‌های دیگری، به‌ویژه گاناگانا و زیتاکو، بر این آشفتگی افزوده‌اند. با این همه نام دیبو پایدار مانده و جوامعی که از آن استفاده می‌کنند، آن را بیانیه‌ای درباره هویت خود می‌دانند.

سرزمین مادری‌شان در ایالت نیجر است، در منطقه ساوانای میان مینا و رود نیجر، و محدوده لاپای مرکز آن است. این سرزمینی کشاورزی است متشکل از روستاها و بازارچه‌های کوچک، و بیشتر دیبوها دست‌کم بخشی از معیشت خود را از زمین به دست می‌آورند. همچون همه جای این منطقه، مینا و ابوجا جوانان را به سوی کار مزدی و تجارت می‌کشانند.

این زبان به گروه نوپوئید از شاخه ولتا-نیجر در خانواده زبان‌های نیجر-کنگو تعلق دارد. این زبان را در خانواده‌ای با نوپه قرار می‌دهد، با گباگی، زبان یکی از مهم‌ترین همسایگان دیبوها، و به‌طور دورتر با ایبیرا. در زندگی روزمره بسیاری از دیبوها میان زبان‌ها جابه‌جا می‌شوند: دیبو در خانه، هائوسا در بازار و در سراسر شمال گسترده‌تر، انگلیسی در مدرسه و ادارات دولتی.

قرن نوزدهم نقطه عطف تاریخ آنهاست. جهادی که در سال 1804 از سوکوتو آغاز شد، حکومت امارتی را به سوی جنوب گسترش داد، و امارت‌هایی که در لاپای، آگایه و بیدا بنیاد نهاده شدند، اقوام همسایه را به نظمی سیاسی و دینی تازه کشاندند که بر پایه شریعت اسلامی، خراج و مناصب دارای عنوان ساخته شده بود. برای دیبوها این یعنی زیستن درون دولت‌هایی که فرمانروایانشان از خودشان نبودند، و مسیر گرویدن به اسلام را هموار کرد. امروز بیشتر دیبوها مسلمانند و اسلام تقویم و زندگی خانوادگی را شکل می‌دهد، از رمضان و دو عید گرفته تا مراسم نامگذاری و عروسی. در کنار آنان اقلیتی مسیحی زندگی می‌کند، همان‌گونه که در بیشتر نقاط ایالت نیجر چنین است.

دیبوها مردمی با جمعیتی متوسط هستند که نوپه، گباگی و هائوسا از هر سو آنان را احاطه کرده‌اند. برای آنان، همین که نام خود را همچنان به کار ببرند، شکلی از تداوم است.