اروتیک آموری‌ها

اموریان مردمی از عصر مفرغ در استپ سوریه بودند که حدود 2000 پیش از میلاد به شهرهای بین‌النهرین و لوانت رخنه کردند، چهار سده بر آن‌ها فرمانروایی کردند و سپس در جمعیت‌های بابلی، آشوری و کنعانی که بر آن‌ها حکومت کرده بودند محو شدند. امروز هیچ جامعه‌ای خود را وابسته به آنان نمی‌داند، اما نام‌ها، خدایان و یک مجموعه قوانین مشهور آنان باقی مانده است. سومری‌ها آنان را مارتو و اکدی‌ها امورو می‌خواندند که هر دو تقریباً به معنای «باختری‌ها» است؛ نخستین اشاره‌ها، حدود 2500 پیش از میلاد، آنان را بیگانه می‌دانند و متن‌های بعدی سرزمین اصلی‌شان را در کشور خشک غرب فرات، حوالی جبل بیشری قرار می‌دهند. یک شعر سومری تمسخر می‌کند که مارتو گوشت خام می‌خورند، غله نمی‌شناسند و در زندگی خانه و در مرگ گور ندارند. این جدل است نه نژادنگاری، اما آنچه مردم شهری دیدند را ثبت می‌کند: چوپانانی خیمه‌نشین که پیوند خویشاوندی برایشان از هر دیواری مهم‌تر بود. شاهان اور دیواری در برابرشان ساختند به نام «دیواری که تیدنوم را دور نگه می‌دارد». اما کارساز نبود. هنگامی که اور حدود 2004 پیش از میلاد سقوط کرد، سران اموری شهر پس از شهر را گرفتند: ایسین، لارسا، ماری، حلب و سرانجام بابل که سلسلهٔ نخستش حمورابی را پدید آورد. نام او اموری است و تقریباً به معنای «خویشاوند شفا می‌دهد».

زبان بخش شگفت‌انگیز ماجراست. اموری به شاخهٔ سامی شمال‌غربی تعلق داشت، شاخه‌ای که بعدها اوگاریتی، عبری، فنیقی و آرامی از آن پدید آمدند، با این همه اموریان به اکدی می‌نوشتند و تقریباً چیزی به زبان خود باقی نگذاشتند. پژوهشگران این زبان را از هزاران نام شخصی بازسازی کردند تا آنکه دو لوح بابلی کهن که در سال 2023 منتشر شد، از آب درآمد که کتاب عبارت‌های دوزبانهٔ اموری-اکدی بودند. نام‌ها و بایگانی کاخ ماری جامعه‌ای قبیله‌ای را نشان می‌دهد که حتی بر تخت پادشاهی شکل خود را حفظ کرد. تقسیم بزرگ میان بنو یمینا، «پسران دست راست»، و بنو سیمعال، «پسران دست چپ»، جریان داشت: جنوب و شمال، آن‌گونه که از روبه‌روی طلوع خورشید دیده می‌شود. زیمری‌لیم، شاه ماری، از بنو سیمعال بود و با این حال هنوز باید با قبیلهٔ خود بر سر حقوق چراگاه مذاکره می‌کرد. پیمان‌ها با ذبح کرّهٔ خر مهر می‌شدند و «کشتن خر» به معنای بستن پیمان بود. شاهان هر ماه در آیین کیسپوم به مردگان خود خوراک می‌دادند و وارثان حمورابی شجره‌نامه‌ای را می‌خواندند که فراتر از هر شهری به قبایل استپ می‌رسید. خدایان آنان، داگان، خدای طوفان ادد، ال و خدای ماه یرح، بی‌آنکه اصطکاک چندانی پدید آید، در پانتئون بین‌النهرینی جای گرفتند. غارت بابل به دست حتی‌ها در سال 1595 پیش از میلاد، فرمانروایی اموری را در جنوب پایان داد. در سوریه این نام به صورت آموروو، پادشاهی کوچکی از اواخر عصر مفرغ، و سپس به عنوان واژه‌ای آشوری به معنای غرب باقی ماند. کتاب مقدس عبری اموریان را قومی بلندقامت پیش از اسرائیل در مناطق کوهستانی به یاد دارد، خاطره ملتی که مدت‌ها پیش به همهٔ دیگران بدل شده بود.