اروتیک یرازها

یراز نامی است که در آذربایجان برای آذربایجانی‌هایی به کار می‌رود که خانواده‌هایشان از ارمنستان آمده‌اند. این واژه کوتاه‌شده‌ای شوروی است که از عبارت روسی به معنای آذربایجانی‌های ایروان ساخته شده و هرگز کاملاً خنثی نبوده است. در باکو ممکن است نشان‌دهنده محل زندگی یا منشأ فرد باشد، گاهی نیشی ملایم است و گاهی در بحث‌ها درباره اینکه چه کسی قدرت را در دست دارد مطرح می‌شود. بسیاری از اعضای این جامعه اکنون ترجیح می‌دهند خود را آذربایجانی‌های غربی بنامند. آن‌ها زبان یا دین جداگانه‌ای ندارند. آنچه آن‌ها را متمایز می‌کند، سرزمین مادری از دست‌رفته‌شان است: حلقه‌ای از روستاها پیرامون ایروان، در امتداد سواحل دریاچه سوان و در دره‌های بالادست زنگزور. خانواده‌هایشان همچنین به یاد دارند که بیش از یک بار مجبور به ترک آن شده‌اند.

آن‌ها به زبان آذربایجانی سخن می‌گویند، زبانی ترکی اغوزی که با ترکی ترکیه خویشاوندی نزدیک دارد. زبان‌شناسان لهجه کهن ایروانی را در گروه جنوبی قرار می‌دهند، در کنار گفتار نخجوان و تبریز. خانواده‌ها همچنان خود را با نام منطقه‌هایی که از آنجا آمده‌اند معرفی می‌کنند: گوی‌جا برای حوضه سوان، دارالیاز برای ارتفاعات وایوتس‌دزور، و ودی‌باسار و زنگی‌باسار برای زمین‌های کشاورزی دشت آرارات. بیشتر آن‌ها از نظر موروثی مسلمان شیعه‌اند. همچون بیشتر آذربایجانی‌ها، پس از هفت دهه حکومت شوروی تمایل دارند دین خود را سست نگه دارند. نوروز، سال نوی بهاری، مهم‌ترین جشن سال است.

تاریخ آن‌ها مجموعه‌ای از مهاجرت‌هاست. پس از آنکه ایران خانات ایروان را در سال 1828 به روسیه واگذار کرد، خانواده‌های مسلمان با ورود مهاجران ارمنی شروع به ترک آنجا کردند. درگیری‌های میان دو جامعه در سال 1905 و بار دیگر بین سال‌های 1918 تا 1920، روستاهای بیشتری را خالی کرد. در سال 1947 مسکو دستور داد کشاورزان تعاونی آذربایجانی از ارمنستان شوروی به دشت‌های پنبه‌خیز و گرم کنار رودهای کورا و ارس منتقل شوند، جابه‌جایی‌ای سخت برای مردم کوهستان. گسست نهایی میان سال‌های 1988 و 1991 رخ داد. بحران قره‌باغ بقیه آنچه بزرگ‌ترین اقلیت ارمنستان شوروی بود را بیرون راند، در حالی که ارمنیان در جهت مخالف از آذربایجان گریختند.

موسیقی بخشی از میراث آن‌هاست که بیشترین گستره را داشته است. مکتب گوی‌جا از عاشیق‌های نوازنده، یعنی شاعرانی که شعرهای خود را با ساز می‌خوانند، عاشیق اصغر را پرورد که شعرهایش هنوز در سراسر آذربایجان به‌طور گسترده خوانده می‌شود. امروز بیشتر یراز در باکو، سومقاییت و مناطق دشتی که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایشان به آنجا فرستاده شده بودند زندگی می‌کنند. سازمانی در باکو به نام انجمن آذربایجان غربی برای حق بازگشت به ارمنستان مبارزه می‌کند، ادعایی که در دو سوی مرز احساسات شدیدی برمی‌انگیزد.