اروتیک سیستانی‌ها

اگر از یک سیستانی بپرسید چه چیزی آنان را متمایز می‌کند، پاسخ سه بخش دارد: فارسی‌زبان بودن، شیعه بودن، و اهل دشت مسطح و بادخیزی بودن که رود هیرمند در انتهای جنوب‌شرقی ایران به دریاچه‌های هامون می‌ریزد. هر یک از این ویژگی‌ها آنان را از اکثریت سنی‌مذهب و بلوچ‌زبان استان مشترکشان، یعنی سیستان و بلوچستان، جدا می‌کند و این تقابل ستون اصلی هویت سیستانی است. آنان در کل استان در اقلیت‌اند، اما نوار شمالی آن را در اطراف زابل، زهک و هیرمند در دست دارند و «زابلی» غالباً به‌عنوان نام کوتاه کل این گروه به کار می‌رود. نام قرون وسطایی آنان، ساگزی، به سکاها می‌رسد، همان کوچ‌نشینان استپی که بیش از دو هزار سال پیش نام سکستان، و بعدها سیستان، را به این سرزمین دادند.

گویش آنان فارسی است، اما فارسیِ شرقی که در برخی عادت‌های زبانی به دری افغانستان و گویش خراسانیِ کهن نزدیک‌تر است تا به فارسی معیار تهرانی، و واژگانی دارد که یک تهرانی ناچار است درباره‌شان بپرسد. زمین بقیه چیزها را شکل داده است. سیستان دلتایی در دل کویر است. قرن‌ها از ماهی هامون، پرندگان آبی و بریدن نی زندگی کرد، از مزرعه‌های گندم و خربزه که با آب هیرمند آبیاری می‌شدند، و از غله‌ای که در اسباد آسیاب می‌شد، یعنی آسیاب‌های بادی با محور عمودی که از کهن‌ترین نمونه‌های جهان‌اند و برای گرفتن «باد 120 روزه» ساخته شده‌اند که از اواخر بهار تا شهریور دشت را می‌روبد. قایق‌های نی و کلبه‌های نی در کناره دریاچه‌ها تا همین اواخر بخشی عادی از زندگی بودند. بیشتر آن جهان از میان رفته است. سدهای بالادست در افغانستان و خشکسالی‌های سخت و پی‌درپی از اواخر دهه 1990 بارها هامون را خشک کرده، بستر دریاچه را به منبع گرد و غبار بدل کرده و ده‌ها هزار سیستانی را به سوی زاهدان، مشهد و تهران و مهم‌تر از همه به دشت گرگان در استان گلستان رانده است، جایی که جامعه سیستانی در بیشتر سده گذشته رشد کرده است.

سیستان در حافظه ایرانی وزنی بیش از اندازه‌اش دارد. رستم، پهلوان شاهنامه، از اینجاست و سنت زرتشتی بر آن است که سوشیانس، منجی پایانی، از دریاچه هامون برخواهد خاست. کوه خواجه، تپه سیاه بازالتی که در بستر دریاچه ایستاده، ویرانه‌ها و زیارتگاه‌هایی دارد که به دوران اشکانیان می‌رسد. در قرن نهم یعقوب لیث صفار از سیستان برخاست و سلسله صفاریان را بنیان نهاد که معمولاً نخستین سلسله مسلمان در ایران شناخته می‌شود که زبان فارسی، نه عربی، را در دربار رواج داد. شهر سوخته، شهر مفرغی عصر برنز بیرون زابل، هزاران سال از همه اینها کهن‌تر است. سیستانی‌ها این تاریخ را می‌دانند و بر آن تکیه می‌کنند. برای جامعه‌ای کوچک و تحت فشار، این راهی است برای پافشاری بر اینکه جدی گرفته شوند.