اروتیک اویرات‌ها

اویرات مغولانی هستند که به سوی غرب رفتند و هرگز به‌طور کامل به جریان اصلی مغولان بازنگردانده شدند. سرزمین اصلی آنان منطقه‌ی آلتای است، جایی که مغولستان، سین‌کیانگ و سیبری روسیه به هم می‌رسند: استپ‌های مرتفع، جنگل‌های لارچ و دریاچه‌های نمکی، چشم‌اندازی که اقتصاد دامداری سخت‌تر و پراکنده‌تری نسبت به خالخای شرقی پدید آورد. از آنجا در سه جهت گسترش یافتند. تورغوت‌ها در آغاز سده‌ی هفدهم میلادی از استپ‌های قزاقستان گذشتند و در پایین‌دست ولگا مستقر شدند؛ نوادگان آنان، کالمیک‌ها، امروز نیز در تنها منطقه‌ی اکثریت بودایی اروپا زندگی می‌کنند. خوشوت‌ها به تبت رفتند و در ۱۶۴۲ دالای‌لامای پنجم را به‌عنوان فرمانروای کشور برگزیدند. دزونگارها آخرین امپراتوری بزرگ کوچ‌نشین آسیای مرکزی را بنا نهادند و سه نسل با سلسله‌ی چینگ جنگیدند تا آنکه امپراتور چیانلونگ در دهه‌ی ۱۷۵۰ آنان را نابود کرد؛ لشکرکشی‌ای با کشتار، آبله و آوارگی که دزونگاریا را خالی از سکنه کرد و امروز به‌طور گسترده نسل‌کشی خوانده می‌شود.

هویت اویرات نخست اتحادی بود نه پیوند خونی: دوربن اویرات، یعنی «چهار اویرات»، کنفدراسیونی که با افول قدرت چنگیزیان برآمد و در ۱۴۴۹ امپراتور مینگ را در نبرد اسیر کرد. زیرگروه‌های امروزی، یعنی دوربت، تورغوت، خوشوت، بایاد، زاخچین، اولد، میانگاد و کالمیک‌ها، همگی به آن بازمی‌گردند. زبان اویرات مغولی است و آن‌قدر به خالخا نزدیک است که زبان‌شناسان بر سر این‌که گویشی است یا زبانی جداگانه بحث می‌کنند؛ گویشوران بیشتر بر جداگانه بودن آن پافشاری دارند، و گونه‌ی کالمیکی زیر تأثیر روسی بیش‌تر دور شده است. اویرات‌ها خط ویژه‌ی خود را نیز دارند. در ۱۶۴۸ راهبی خوشوتی به نام زایا پاندیتا خط عمودی مغولی را بازسازی کرد و آن را تودو بیچیگ، یعنی خط روشن، نامید تا آواهای اویرات را دقیق ثبت کند؛ این خط هنوز در سین‌کیانگ آموزش داده می‌شود، در حالی که کالمیکیا در دوران حکومت شوروی به خط سیریلیک گرایید. دین، بودای تبتی مکتب گلوگ است که در همان دوره پذیرفته شد و بر عادت‌های کهن‌تر نشست: قربانی آتش، پاشیدن شیر به سوی آسمان و احترام به کوه‌ها و چشمه‌ها. کالمیک‌ها جشن زول را نگاه می‌دارند، جشن چراغ‌ها در میانه‌ی زمستان که در آن کل جامعه با هم یک سال بزرگ‌تر می‌شود. هرجا اویرات زندگی می‌کنند، خنیاگران حماسه‌ی جانگار را می‌خوانند، چرخه‌ای حماسی درباره‌ی یک پادشاهی آرمانی استپی که ممکن است شب‌ها ادامه یابد. یک شرابه‌ی قرمز بر تاج کلاه، یعنی ulan zala، از سده‌ی پانزدهم نشانه‌ی اویرات بوده است. دو زخم حافظه‌ی کالمیک‌ها را سامان می‌دهد: بازگشت بیشتر تورغوت‌های ولگا به دزونگاریا در ۱۷۷۱، که بخش بزرگی از آنان در راه جان باختند، و تبعید ۱۹۴۳ همه‌ی کالمیک‌ها به سیبری که تنها در ۱۹۵۷ بازگردانده شد.