اروتیک هداریب

هدارب، بَجای اریتره‌اند و خود این نام بحثی را در بر دارد. آن‌سوی مرز در سودان، همین مردم، یا کسانی که خود را خویشاوند آنان می‌دانند، بجا نامیده می‌شوند و به بخش‌هایی چون هدندوآ، بیشارین و عمرار تقسیم می‌شوند. اریتره نام هدارب را به‌عنوان قوم‌نام رسمی یکی از نُه گروه شناخته‌شدهٔ خود برگزیده است، و این برچسب گاه گسترش می‌یابد و بنی‌عامر را نیز دربرمی‌گیرد؛ آنان در همان جهان اجتماعی زندگی می‌کنند اما بیشتر به تیگره سخن می‌گویند نه به زبان بجا. اگر از یک هداربی بپرسید که هست، ممکن است پاسخی دربارهٔ تبار، زبان یا ملیت بشنوید، بسته به اینکه چه کسی و به چه منظوری می‌پرسد.

سرزمین ایشان دشت خشک غربی اریتره است، یعنی حوضه‌های بارکا و گاش در استان گاش-بارکا، که به‌سوی شمال و تا سودان امتداد دارد و تا تپه‌های پشت ساحل دریای سرخ بالا می‌رود. مرز آنجا خطی استعماری است که از میان مسیرهای چرا کشیده شده است، و خانواده‌های هدارب خویشاوندان و دام‌های خود را در دو سوی آن نگه می‌دارند، و کسالا به‌عنوان کانون ثقل دوم عمل می‌کند. شتر و گاو گاه‌نامه را تعیین می‌کنند. جابه‌جایی از باران پیروی می‌کند، نه از نقشه.

زبان نشانهٔ تمایز روشن‌تر است. زبان بجا که گویشورانش آن را بداویت می‌نامند، زبانی آفروآسیایی است، اما تنها ایستاده است: زبان‌شناسان معمولاً آن را شاخه‌ای کامل از کوشیتی تنها برای خود می‌دانند و هیچ خویشاوند نزدیکی در جایی ندارد. از این رو در میان تیگره و تیگرینیا که زبان‌های سامی همسایه‌اند و زبان عربی که آن‌سوی مرز سخن گفته می‌شود، حالتی استثنایی دارد. این زبان بیشتر گفتاری است تا نوشتاری، و بیشتر هدارب هم به تیگره یا عربی یا هر دو تسلط دارند. این لایه‌بندی کهن است و برای کسانی که آن را به‌کار می‌برند عجیب نیست.

اسلام در اینجا سنی است و از راه تجارت دریای سرخ و استقرار عرب‌ها آمد نه از راه فتح، و به همین دلیل توانسته است بیش از هزار سال به‌آرامی بر ساختاری عشیره‌ای کهن‌تر از خود بنشیند. بنی‌عامر همسایه، سلسله‌مراتب اجتماعی را بیش از اغلب گروه‌ها پیش بردند و تا قرن بیستم تقسیمی سخت میان طبقهٔ حاکم نبتاب و طبقهٔ فرودست حفظ کردند؛ نظامی که زیر اداره استعماری فرسوده شد و سپس فروپاشید. حکومت ایتالیا، سپس اداره بریتانیا و جنگ سی‌ساله با اتیوپی، پیاپی از این سرزمین گذشتند. جنگ بخش بزرگی از دشت غربی را به اردوگاه‌های پناهندگان در سودان تخلیه کرد و بازگشت هیچ‌گاه جز ناقص نبود. بسیاری از هدارب دو بار مرزنشین‌اند: با مرزی از هم جدا شده‌اند، و میان کسانی که بازگشته‌اند و کسانی که در غربت مانده‌اند تقسیم شده‌اند.