اروتیک برتا

برتاها در مناطق مرزی اتیوپی و سودان زندگی می‌کنند و بیشترشان در دشت‌های پست منطقه بنی‌شنگول-گومز در اتیوپی متمرکزند و از مرز گذشته تا ایالت نیل آبی و بخش‌هایی از سودان جنوبی گسترده‌اند. آنان بسته به محل، خود را فونج یا ویتاویت می‌نامند؛ «برتا» نامی بیرونی است که رواج یافته است. سرزمین آنان بوته‌زاری گرم و طلاخیز است، از همان دست سرزمین‌هایی که قرن‌ها توجه بیرونی را جلب کرده و همیشه هم از آن سودی نبرده است. استخراج خرد طلا از رسوبات آبرفتی، کشت سورگوم و زنبورداری محور زندگی روستایی‌اند، و به‌ویژه طلا بوده که شیوه نگریستن قدرت‌های پی‌درپی دشت‌نشین و کوهستان‌نشین به برتاها، مالیات‌گیری از آنان و غارتشان را شکل داده است.

از نظر زبانی، برتاها در همسایگی بلافصل خود استثنا به شمار می‌روند. زبانشان در خانواده نیلی-صحرایی طبقه‌بندی می‌شود، اما به‌آسانی در شاخه‌های بزرگ‌تر آن خانواده جای نمی‌گیرد، و بیشتر زبان‌شناسان برتا را خوشه‌ای مجزا و منزوی درون آن می‌دانند. این در منطقه‌ای که زبان‌های کوشی و سامی از خانواده آفروآسیایی بر ارتفاعات بلافاصله در شرق آن تسلط دارند امری غیرمعمول است و بازتاب تاریخ طولانی‌ای است که در آن برتاها بر مرزی فرهنگی قرار داشته‌اند، نه متعلق به هیچ‌یک از دو سوی آن. بسیاری از برتاها دوزبانه‌اند و عربی را نیز می‌دانند؛ میراثی از قرن‌ها تماس با شبکه‌های تجاری سودانی و دانش اسلامی که در امتداد نیل آبی به سوی بالادست پیش می‌رفت.

اسلام نزد برتاها سنّی است و به‌تدریج از راه نفوذ سودانی، نه از راه فتح، وارد شده، و همین امر فضا را برای ماندن آیین‌های کهن‌تر در بافت زندگی روزمره و مراسم آیینی باز گذاشته است. سنت‌های تسخیر ارواح که در محل گوفا نامیده می‌شوند، همراه با حضور در مسجد ادامه دارند، و متخصصان آیینی محترم به بیماری، مصیبت و اختلافاتی می‌پردازند که خارج از دسترس امام یا دولت است. مذاکرات ازدواج، آیین‌های سوگواری و آهنگ سال زراعی این سیاق دوگانه را بدون تنش آشکار چندانی با خود دارند.

قرن بیستم برای برتاها سخت گذشت. مرز اتیوپی و سودان سرزمینشان را دو نیم کرد، جنگ‌های داخلی سودان جوامع کنار نیل آبی را آواره کردند، و پروژه‌های دولتی اتیوپی، که از همه تعیین‌کننده‌تر سد بزرگ رنسانس اتیوپی است که درست در دل بنی‌شنگول-گومز ساخته شد، چشم‌انداز و سیاست پیرامون آنان را دگرگون کرده‌اند. این منطقه در اوایل دهه 2020 نیز خشونت میان‌قومی جدی را تجربه کرد. برتاها با همه این‌ها از موقعیتی روبه‌رو می‌شوند که در آن جمعیتشان نسبتاً اندک است، از نظر سیاسی در حاشیه‌اند و بر منابعی نشسته‌اند که دیگران خواهانشان هستند؛ این ترکیبی آشنا برای مردمان مرزنشین است و به‌ندرت آسوده.