اروتیک یموت‌ها

یوموت‌ها یکی از قبایل بزرگ ترکمن‌اند و، مانند دیگر ترکمن‌ها، خود را از راه تبار در جهان جای می‌دهند: مردی می‌تواند نسب پدری‌اش را چند نسل به عقب بشمارد، و همین خط نسب تعیین می‌کند که به چه کسی رجوع می‌کند و چه کسی بر گردن او حق دارد. آنچه یوموت‌ها را متمایز می‌کند این است که در دو بلوک زندگی می‌کنند که چند صد مایل از قره‌قوم میانشان فاصله است. بلوک شمالی در واحه خوارزم، بر دلتای رود آمودریا، پیرامون داشوگوز در ترکمنستان و آن سوی مرز در ازبکستان قرار دارد. بلوک جنوب‌غربی در امتداد سواحل دریای خزر و از رودهای اترک و گرگان به بالا تا دشت مرطوب شمال‌شرق ایران کشیده شده که فارس‌ها آن را صحرای ترکمن می‌نامند. خانوارها دیرزمانی به «چارواه» و «چومور»، یعنی دامدار و کشاورز، تقسیم می‌شدند، اما هیچ‌گاه طبقه‌های بسته نبودند: خانواده‌ای که گله‌هایش را از دست می‌داد به زمین روی می‌آورد، و خانواده‌ای که گله‌اش را دوباره می‌ساخت به دشت بازمی‌گشت. آنان به زبان ترکمنی سخن می‌گویند، زبانی اغوزی که به ترکی و آذربایجانی نزدیک‌تر است تا به قزاقی و ازبکی همسایگان شمالی‌شان، و گویش یوموت یکی از دو گویشی است که همراه با گویش تکه، زبان معیار ادبی از آن‌ها ساخته شد.

آنان مسلمانان سنی مذهب حنفی‌اند و از نظر تاریخی روحانیان رسمی اندکی داشته‌اند، اما اقتدار بسیاری به اَولاد سپرده شده بود، یعنی تبارهای مقدس موروثی که نسبشان به اولیا و به جامعه نخست مسلمانان می‌رسد. از آنجا که اَولاد بیرون از نسب‌نامه‌های قبیله‌ای ایستاده بودند، می‌توانستند در دشمنی‌هایی داوری کنند که هیچ ریش‌سفید عادی به آن دست نمی‌زد، و زیارتگاه‌هایشان هنوز بازدیدکننده جذب می‌کند. قرن نوزدهم برای آنان سخت بود. سواران یوموت به سرزمین فارس یورش می‌بردند و بازارهای برده‌فروشی خیوه را تغذیه می‌کردند، سپس بارها علیه خیوه شوریدند، و در سال ۱۸۷۳ یک ستون تنبیهی روسی به فرماندهی کافمان خانه‌هایشان را سوزاند و آنان را از جای راند، در لشکرکشی‌ای که ناظرانی که همراهش بودند آن را با ناخرسندی آشکار توصیف کردند. مرزبندی‌ای که پس از آن آمد، و سپس جمع‌سازی شوروی، خانواده‌ها را به جنوب و به ایران راند، در حالی که سیاست شهرک‌نشینی اجباری رضاشاه در همان سال‌ها در جهت مخالف فشار می‌آورد. آنچه از همه این‌ها جان سالم به در برد، مجموعه‌ای از هنرهای دستی است. بافندگی یوموت برای گردآورندگان از یک نگاه با نقش‌های درنک و کپسه به رنگ قرمز روناسی شناخته می‌شود، و نیز با اسمالیق، یعنی روکش پنج‌ضلعی‌ای که در مراسم عروسی بر دو پهلوی شتر عروس آویخته می‌شود. زیورهای سنگین نقره‌ای آبکاری‌شده با آتش که زن یوموتی به خود می‌آویزد تنها زیور نیست. ثروتی بود که او می‌توانست با خود حمل کند.