اروتیک پشه‌ای‌ها

پشایی‌ها در دره‌های جنگلی فرعی شرق افغانستان زندگی می‌کنند (یعنی مناطق دورافتادهٔ لغمان، کاپیسا، کنر و ننگرهار) و جایی که زمین از دشت رود کابل بالا می‌رود و به دامنه‌های پوشیده از بلوط و سرو می‌رسد. آنان مردمی هندوآریایی هستند که همسایگانشان به زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند، و این نخستین نکتهٔ درخور دانستن دربارهٔ ایشان است: زبانشان به شاخهٔ دردی تعلق دارد، گروهی کوچک و پراکنده که کشمیری و زبان‌های کوهستانی شرقی را دربر می‌گیرد، و در جیب‌هایی باقی مانده که زبان‌های بزرگ‌تر، به‌ویژه پشتو، از هر سو بر آن فشار می‌آورند. پشایی یک زبان یکدست و منسجم نیست، بلکه مجموعه‌ای از گویش‌های منطقه‌ای است که به‌طور کلی به گویش‌های شمال‌شرقی، جنوب‌شرقی، شمال‌غربی و جنوب‌غربی تقسیم می‌شوند، و آن‌قدر با هم تفاوت دارند که گویشوران دو سر متقابل این قلمرو اغلب برای گفت‌وگو با یکدیگر به پشتو روی می‌آورند.

پشایی‌ها امروزه مسلمانانی سنی‌مذهب‌اند و قرن‌هاست که چنین‌اند، اما گوشهٔ آنان از هندوکش یکی از آخرین مناطقی بود که اسلام را پذیرفتند. این منطقه با ناحیه‌ای همپوشانی داشت که نویسندگان مسلمان سده‌های میانه آن را «کافرستان» یعنی «سرزمین کافران» می‌نامیدند، و پشایی‌ها زودتر از کلاشا و نورستانی‌های شمال و شرق به اسلام گرویدند، اما دیرتر از بیشتر نقاط افغانستان. پژواک آن جهان مذهبی پیشین در فولکلور، در آیین‌های زیارتگاهی و در احساس فاصلهٔ برخی پشایی‌ها از مذهب ارتدوکس‌تر دشت‌ها به چشم می‌خورد. هویت در اینجا لایه‌لایه است: فرد نخست به دره‌ای مشخص تعلق دارد، سپس به گروه گویشی مشخص، سپس به پشایی بودن، و سپس به افغان بودن، و این ترتیب تقریباً همین است.

معیشت، معیشتی کوهستانی است: مزارع پلکانی گندم و ذرت، باغ‌های گردو و توت، و بزهایی که در تابستان به دامنه‌ها برده می‌شوند و پیش از بارش برف پایین آورده می‌شوند. خانه‌ها از سنگ و چوب‌اند و اغلب روی دامنهٔ تپه چیده شده‌اند، به‌طوری که پشت‌بام یکی حیاط خانهٔ بعدی است. دهه‌های جنگ که بسیاری از عرصه‌های زندگی عمومی افغانستان را ویران کرد، از این دره‌ها نیز گذشت؛ بسیاری از پشایی‌ها در مقاومت جنگیدند، بسیاری به کابل یا پیشاور مهاجرت کردند، و آوارگی و بازگشت، نقشهٔ گویش‌ها را دوباره شکل داده است. آمار جمعیتی تقریبی است و میان چند صد هزار تا بیش از یک میلیون نفر برآورد می‌شود، و این گروه مدت‌ها کمتر از واقع شمرده شده است، زیرا گویشوران پشایی در مناطق مختلط اغلب به‌سادگی پشتون ثبت شده‌اند. آنان در روایت ملی کشورشان خاموش‌تر از همسایگانشان هستند، و این خاموشی تا حدی انتخابی است.